<

بەختیار عەلی دەڵێت، لە خوێندنگا هیچ فێر نابین، کەچی خۆی فێربووە!

15/01/2026, 13:30 (GMT+1)

ئەزموونی سیاسیی لە هەرێمی کوردستان دەریخستووە کە بەشێک لە هێز و ڕێکخراوە سیاسییەکان، کە سەرەتا بە دروشمی ئازادی و سەربەخۆیی هاتنە مەیدانی کاری سیاسیی و پڕۆپاگەندەی نەتەوایەتیی و رزگاری کوردستان،، لە ڕاستیدا ئەمە ئامرازێک بوو بۆ بەکارهێنانی خەڵک و بەدیهێنانی بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان. مەترسیدارتر لەم دۆخە سیاسییە، گواستنەوەی هەمان مۆدێلی "شوێنکەوتنی کوێرانە"یە بۆ ناو کایەی ڕۆشنبیری و ئەدەبی.
ئەمڕۆ دەبینین بەشێک لە نووسەر و "ڕۆشنبیران" بوونەتە تەواوکەری گوتاری دەسەڵات. میدیاکانی حیزب هەوڵ دەدەن وێنەی ئەم نووسەرانە گەورە بکەن و وەک سیمبولێکی گەورە و پڕ لە زانیاریی و زانست نیشانیان بدەن، خوێنەرانیش بێ ئەوەی بە وردی لە ناوەڕۆک و پەیامەکانیان بکۆڵنەوە، نووسینەکانیان وەک دەقی پیرۆز و فەلسەفی وەردەگرن. ئەم پەیوەندییە نادروستەی نێوان دەسەڵات و نووسەر، وایکردووە ڕەخنەی جددی کاڵ ببێتەوە و نەمێنێت، وەک نموونە، دەتوانین ئاماژە بە بەرهەمەکانی (بەختیار عەلی) بکەین. ئەم نووسەرە زۆرجار بە ناونیشانی نامۆ و زمانێکی پڕ لە ئاڵۆزی و دەستەواژەی قورس، خوێنەر سەرسام دەکات (وەک بەکارهێنانی وشەی "باغ" لە جیاتی "باخ" لە ڕۆمانی "غەزەلنووس و باغەکانی خەیاڵ"دا، کە جۆرێکە لە دەستکاریی زەق). بەڵام کاتێک توێکڵی دەرەوەی وشەکان لادەدەین، دەبینین هەندێک لە بۆچوونەکانی جێگای مشتومڕ و هەڵوێستە لەسەرکردنن.
لێرەدا دەمانەوێت تیشک بخەینە سەر پارچە دەقێکی نێو کتێبی (بە سەرسامی لەناو وێرانەدا)، کە تێیدا نووسەر بە دیدگایەکی نەرێنی و کوێرانەوە  بەرامبەر بە سیستەمی پەروەردە و فێربوون دەدوێت، هامان کاتدا قسە و بۆچوونەکانیشی لەگەڵ یەکتردا ناجۆر و ناکۆکن . با سەرنج لەم دێڕانە بدەین:
بەختیار عەلی دەڵێت:
خوێندنگەکان ئەو جێگایەن لەوێدا دەتبەستنەوە، دەتگرن.
گەمارۆت دەدەن تا هیچ فێرنەبیت.
فێربوون واتە سەرسامی.
ھەر شتێک سەرساممان نەکات، فێرمان ناکات.
هەر شتێک بمانترسێنێت فێرمان ناکات.
ترس مرۆڤی کۆیلە و نەفام دروستدەکات.
مەعریفە و عەقڵ پێویستییان بە شادی و ئازادی هەیە. 
یەک شتی بنەڕەتی لە خوێندنگە فێریبووم ئەوەبوو، کە بە جەستە لە جێگایەک بم و بە ڕۆح لە شوێنێکی تر.
هونەرێک هەموو ژیانم سوودێکی زۆری لێدەبینم. دڵڕەقیی قوتابخانە وادەکات مرۆڤ زۆر زوو گەورەبێت.
یەک مامۆستای خراپ دەتوانێت منداڵی لە دڵی ھەزاران منداڵدا بکوژێت.

کلیک لەسەر ئەو لینکە بکە:


هەڵسەنگاندنی ئەو قسە و بۆچوونانەی بەختیار:

  لە ڕووی لۆژیکییەوە، ئەم دەقە هەڵگری پارادۆکس< یان جۆرێک لە "دژبەریی ناوەکییە"، بەڵام پێدەچێت ئەم دژوارییانە بە ئەنقەست بن بۆ گەیاندنی پەیامێکی قووڵتر سەبارەت بە شکستی سیستەمی پەروەردە.
لێرەدا شرۆڤەی ئەو دژوارییانە و شیکردنەوەی دەقە دەکەین:

١. دژواریی یەکەم: فێربوون بەرامبەر فێرنەبوون

بەختیاردەڵێت: "خوێندنگەکان... گەمارۆت دەدەن تا هیچ فێرنەبیت."
دواتر دەڵێت: "یەک شتی بنەڕەتی لە خوێندنگە فێریبووم..."
ئەمە دیارترین دژوارییە. نووسەر سەرەتا دەڵێت قوتابخانە ڕێگرە لە فێربوون، بەڵام دواتر دان بەوەدا دەنێت کە شتێکی "بنەڕەتی" فێربووە.
تێگەیشتنی قوڵتر: لێرەدا مەبەست لە "فێربوون"ی یەکەم، فێربوونی زانست و مەعریفەیە (کە قوتابخانە ڕێگری لێ دەکات)، بەڵام "فێربوون"ی دووەم فێربوونی **"میکانیزمی بەرگری و مانەوە"**یە. واتە قوتابخانە زانستت فێر ناکات، بەڵکو فێرت دەکات چۆن لە ڕووی دەروونییەوە لەوێ ڕابکەیت.

٢. دژواریی دووەم: سوودوەرگرتن لە ئازار

بەختیار دەڵێت: "هونەرێک [لێکجیابوونەوەی ڕوح و جەستە] هەموو ژیانم سوودێکی زۆری لێدەبینم."
دواتر دەڵێت: "دڵڕەقیی قوتابخانە وادەکات مرۆڤ زۆر زوو گەورەبێت."
 نووسەر باسی ئەوە دەکات کە فێری "هونەر"ێک بووە کە سوودی هەیە، بەڵام سەرچاوەی ئەم هونەرە "دڵڕەقی و ئازار"ە. ئەمە ئایرۆنییە؛ واتە سوودوەرگرتن لە شتێک کە لە بنەڕەتدا خراپە. ئەو هونەرەی باسی دەکات (خەیاڵکردن و دابڕان لە واقیع) لە دەروونناسیدا پێی دەوترێت جیابوونەوە (انفصام الشخصی)، کە زۆرجار نیشانەی تراومایە نەک هونەرێکی تەندروست، بەڵام نووسەر وەک تاکە چەکی بەرگری سەیری دەکات.

٣. دژواریی سێیەم: ئەرک بەرامبەر بە ئەنجام

ئەرکی قوتابخانە: شوێنی ڕۆشنبیری و کرانەوەیە. دەبێتە شوێنی "بەستنەوە، گەمارۆدان، کۆیلەکردن".
ئەمە دژواریی نێوان "ئەوەی هەیە" و "ئەوەی دەبێت هەبێت"ـە. نووسەر پێی وایە قوتابخانە لە جەوهەری خۆی (فێربوون) داماڵراوە و بووەتە زیندان.
خاڵە جەوهەرییەکانی ناو دەقەکە
جگە لە دژوارییەکان، ئەم دەقە چەند چەمکێکی فەلسەفی و پەروەردەییش دەخاتە ڕوو:
پەیوەندیی سەرسامی بە فێربوونەوە: نووسەر باوەڕی وایە "مەعریفە بەبێ هەستکردن دروست نابێت". کاتێک تۆ سەرسام دەبیت، پرسیار دەکەیت، کاتێک پرسیار دەکەیت، فێر دەبیت. بەڵام سیستەمی تەقلیدیی قوتابخانە هەوڵی کوشتنی پرسیار و سەرسامی دەدات و تەنها "لەبەرکردن" دەسەپێنێت.
ترس وەک بکوژی عەقڵ: دەستەواژەی "ترس مرۆڤی کۆیلە و نەفام دروستدەکات" هەڵبەت ئەمەیان  ڕاستە. لە دەروونناسیدا، کاتێک مێشک لە دۆخی ترسدایە، بەشی پێشەوەی مێشک کە بەرپرسە لە بیرکردنەوە و فێربوون، کارایی کەم دەبێتەوە. کەواتە ترس و فێربوون دوو هێڵی تەواو پێچەوانەن.
مامۆستا وەک بەدیهێنەر یان وێرانکەر: دێڕی کۆتایی ("یەک مامۆستای خراپ دەتوانێت...") ئاماژەیە بۆ دەسەڵاتی ڕەهای مامۆستا. ئەمە نیشان دەدات کە پەروەردە تەنها مەنهەج نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی مرۆییە.

پوختە

دەقەکە پڕە لە دژواری، بەڵام دژوارییەکان وەسفی حاڵەتەکەن نەک هەڵەی نووسەر. نووسەر دەیەوێت پێمان بڵێت: "سەیرکەن ئەم سیستەمە چەندە دژوار و سەیرە، شوێنێکە بۆ فێربوون دروستکراوە بەڵام فێربوون دەکوژێت، شوێنێکە دەبێت دڵخۆشت بکات بەڵام فێری هەڵهاتنت دەکات."
دەتوانین ئەم دەقە وەک "ڕەخنەیەکی تاڵ" ببینین نەک وەک وتارێکی لۆژیکیی سارد و سڕ.
هونەری قسەکردن (لە جەستەدا لەوێ بیت و بە ڕۆح لە شوێنێکی تر و لایەنە دەروونییەکانی چین؟
لە دەروونناسیدا ناوێکی دیاریکراوی هەیە و ڕەگێکی قووڵی هەیە لە شێوازی کارکردنی مێشکی مرۆڤدا کاتێک دەکەوێتە ژێر فشارەوە.
لێرەدا لە چەند گۆشەیەکەوە ئەم "بە جەستە لێرەبوون و بە ڕۆح لەوێ بوون"ـە شی دەکەینەوە:

١. وەک میکانیزمی بەرگری

 لە دەروونناسیدا، ئەم حاڵەتە پێی دەوترێت (دابڕان) یان جۆرێکە لە  خەیاڵکردنی نائاسایی.
بۆچی ڕوودەدات؟ کاتێک مێشکی مرۆڤ (بە تایبەت منداڵ) هەست دەکات ژینگەی دەوروبەری مەترسیدارە، بێزارکەرە، یان دڵڕەقە و توانای گۆڕینی نییە، پەنا دەباتە بەر "هەڵهاتن".
چۆن کار دەکات؟ مادام ناتوانێت بە "جەستە" لە پۆلەکە یان خوێندنگەکە ڕابکات (چونکە سزا دەدرێت)، ئەوا بە "خەیاڵ" ڕادەکات. ئەمە تاکە دەسەڵاتێکە کە مامۆستا و سیستەمەکە ناتوانن لێی بسەننەوە.

٢. بۆچی نووسەر پێی دەڵێت "هونەر"؟

نووسەر وشەی "هونەر" بەکار دەهێنێت نەک "نەخۆشی" یان "خوو"، چونکە:
شارەزایی دەوێت: ئەوە ئاسان نییە کە وا نیشان بدەیت گوێ دەگریت، سەیری مامۆستا دەکەیت، بێدەنگیت، بەڵام لە ڕاستیدا لە جیهانێکی تردا دەژیت. ئەمە جۆرێکە لە نواندن و کۆنترۆڵکردنی جەستە.
پاراستنی "من"ی ڕاستەقینە: ئەمە هونەری مانەوەیە. قوتابخانە دەیەوێت "تۆ" بکاتە قاڵبێکەوە، بەڵام تۆ لە ڕێگەی ئەم هونەرەوە، "ڕۆح و خەیاڵت" پاک و دەستلێنەدراو دەهێڵیتەوە. جەستەت دەدەیت بەوان (با هەرچی دەڵێن پێی بڵێن)، بەڵام ڕۆحت دەبەیتە شوێنێکی جوانتر.

٣. لایەنە ئەرێنی و نەرێنییەکانی ئەم دۆخە

لایەنە ئەرێنییەکەی (وەک نووسەر دەیبینێت):
سەرچاوەی داهێنان: زۆربەی نووسەران، شاعیران و هونەرمەندان لەم ڕێگەیەوە فێری دروستکردنی جیهانی خەیاڵی بوون. کاتێک واقیعی قوتابخانە وشک و بێتامە، خەیاڵی منداڵەکە دەبێتە پەناگەیەکی ڕەنگاڵە.
کەمکردنەوەی ئازار وەک دەرمانێکی ئازارشکێن وایە بۆ بەرگەگرتنی ئەو کاتە درێژانەی لە خوێندنگە بەسەر دەبرێن.
لایەنە نەرێنییەکەی (لە ڕووی دەروونییەوە):
لەدەستدانی ئێستا : ئەگەر ئەمە ببێتە خوویەکی هەمیشەیی، مرۆڤ فێر دەبێت هەمیشە لە کێشەکان ڕابکات لە بری ئەوەی ڕووبەڕوویان ببێتەوە.
دابەشبوونی کەسایەتی: وەک نووسەر دەڵێت "مرۆڤ زوو گەورە دەکات". ئەم دابەشبوونە (جەستە بۆ ئەرک، ڕۆح بۆ خەیاڵ) جۆرێک لە نامۆبوون دروست دەکات. مرۆڤ هەست دەکات لە ژیانی ڕاستەقینەدا تەنها "تەماشاکەرە" نەک بەشداربوو.

٤. شیکردنەوەی دێڕە ترسناکەکە

"دڵڕەقیی قوتابخانە وادەکات مرۆڤ زۆر زوو گەورەبێت." منداڵی واتە "ئامادەگی"؛ منداڵ کاتێک یاری دەکات، بە هەموو وجودی لەوێیە. بەڵام کاتێک فێری ئەوە دەبێت کە دەبێت "ڕووکەش"ێک نیشان بدات جیاواز لە "ناوەڕۆک"ەکەی، ئیتر مەعسوومیەتی منداڵیی لەدەست دەدات. فێر دەبێت کە جیهان شوێنی ڕاستگۆیی نییە، بەڵکو شوێنی خۆگونجاندن و خۆشاردنەوەیە. ئەمەش یەکەم هەنگاوی چوونە ناو دنیای گەورەکانە.

دەرەنجام

ئەم "هونەرە" چەکێکە بۆ بەرگری لە خۆ، بەڵام باجەکەشی قورسە. نووسەر سوپاسگوزارە بۆ ئەم هونەرە چونکە وای لێکردووە لەو سیستەمە ڕزگاری بێت بەبێ ئەوەی ڕۆحی تێکبشکێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێت کە ئەمە لە ئەنجامی "گەمارۆدان" و "ترس"ەوە دروست بووە.
ئەو بابەت و هەواڵانەی کە ناوی نووسەرەکانیان دیار و ئاشکرایە، تەنیا نووسەرەکەی بەرپرسیارە، نەک کوردستانپۆست