ئاسایشی خۆراک لە هەرێمی کوردستان: ئەولەویەتێکی پشتگوێخراو

ئاسایشی خۆراک لە پێناسەیەکی سادەدا بریتییە لە دابینکردنی خۆراک بۆ ھەموو تاکێک کە لە ڕووی فیزیکی و ئابوورییەوە توانای بەدەستھێنانی ھەبێت بۆ خۆراکێکی پارێزراو لە ڕووی تەندروستی و پێکھاتە خۆراکییەکانەوە کە بۆ کردە چالاکییەکان و ژیانێکی تەندروست پێویستە. لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا پرسی ئاسایشی خۆراک لە هەرێمی کوردستان تادێت گرینگتر دەبێت. لە کاتێکدا جیهان بەرەو بەرزبوونەوەی گرژی و نادڵنیایی و جەنگی ئابووری هەنگاو دەنێت، ئاسایشی خۆراک لە ئاستی جیهانیدا وەک پایەیەکی سەرەکی هێز و خۆڕاگری نیشتمانی دەناسرێت. بەداخەوە پێدەچێت حکومەتی هەرێم بە پێچەوانەوە هەنگاو بنێت. لەماوەی سی و چوار ساڵی دەسەڵاتی کوردی پلانێکی جیدیی نەبووە تاکو ئیدی پشت بە بەروبومی ناوەخۆ ببەسترێ و ئاسایشی خۆراک پارێزراوبێ. بحکومەت بەردەوام چالاکانە هەنگاوی ناوە لە تێکدان و کەمکردنەوەی زەوییە کشتوکاڵییە بەپیتەکان بۆ ئەوەی لەجێگەی ئەوە پڕۆژەی نیشتەجێبوون و باڵەخانە درووست بکات. ئەم ڕەوتە نەک هەر هەڕەشە لە ئاسایشی خۆراکی درێژخایەنی ناوچەکە دەکات بەڵکو میراتی کشتوکاڵی و سەربەخۆیی ئابووری نەوەکانی داهاتوو دەخاتە مەترسییەوە.

لەسەر ئاستی جیهانی، زۆرێک لە وڵاتان درکیان بەوە کردووە ئیدی جەنگەکانی داهاتوو تەنها بە چەک ناکرێن، بەڵکو جەنگی ئابووری و خۆراک یەکێک دەبێت لە بەهێزترین چەکەکان. لە بەرامبەردا گەلانی وەک چین، ئەمریکا، ڕوسیا و هیندستان و تەنانەت وڵاتانی کەنداو دەستیان کردووە بە وەبەرهێنانی زۆر لە کەرتی کشتوکاڵی خۆیاندا. ئەوان تواناکانی بەرهەمهێنانی خۆراک زیاتر دەکەن، پاڵپشتی و یارمەتییەکان بۆ جووتیاران زیاد دەکەن، یەدەگی ستراتیژی خۆراک دروست دەکەن، و پلانی درێژخایەن دادەڕێژن بۆ دڵنیابوون لە خۆبژێوی و پشت بەخۆبەستن. تەنانەت ئەو وڵاتانەی کە زەوی کشتوکاڵییان سنووردارە، زەوی کشتوکاڵی لە دەرەوەی وڵات دەکڕن بۆ دەستەبەرکردنی داهاتووی خۆراکیان. ئەم ستراتیژییە پێشکەوتووانە لەو تێگەیشتنە سەرچاوە دەگرن کە کۆنترۆڵکردنی خۆراک بە واتای کۆنترۆڵکردنی دەسەڵاتە لە سەردەمی نادڵنیایی جیهانیدا.

بەداخەوە حکومەتی هەرێم لەبری پاراستن و وەبەرهێنان لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیدا، پلانی ستراتیژی بۆ گەشەپێدانی کشتوکاڵی کەم یان هیچی نیشان نەداوە. رۆژانە نیگەرانییەکان لە زیادبوونی بەردەوامدان کە هەرێمی کوردستان نەک هەر شکست دەهێنێت لە پاراستنی سامانە سروشتییەکانی بەڵکو بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری لە لەناوچوونیان دەکات. گۆڕینی زەوییە سەوز و کشتوکاڵییەکان بۆ بلۆکی کۆنکرێتی و کۆمەڵگەی دەروازەدار، کە زۆرجار بەهۆی گرێبەستە گەندەڵەکان و کۆمپانیاکانی بیناسازی پەیوەست بە حزبەکانەوە، بە خێرایییەکی مەترسیدار خێراتر بووە. فراوانبوونی شارەکان لەسەر بنەمای پلاندانانی شارستانی و زانستی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای قازانجی سیاسی و دارایی کورتخایەنن لە پێناو کۆمپانیا کەسی و حیزبیەکان.

لەبەرامبەردا حکومەتی هەرێم نەیتوانیوە تەنانەت سەرەتاییترین نەخشەڕێگا بۆ خۆبژێوی خۆراک دابنێت. ئەو وەزارەتانەی بەرپرسیارن لە کشتوکاڵ و پلاندانان، تا ئێستاش بە کەمی بودجە و بەڕێوەبردنی خراپ بەڕێوەدەبرێن. هەرێم بەردەوامە لە هاوردەکردنی زۆربەی خۆراکەکانی لە وڵاتانی تورکیا و ئێران، ئەمەش وایکردووە بە شێوەیەکی مەترسیدار وابەستەی زنجیرەکانی دابینکردنی نێودەوڵەتی بێت کە دەتوانرێت بە ئاسانی بەهۆی گۆڕانکارییە جیۆپۆلیتیکییەکان، شەڕەکان، یان سزا ئابوورییەکانەوە تێکبچێت.

جگە لەوەش لایەنە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان بەتایبەتی پارتی و یەکێتی  – بەرپرسیارێتییەکی بەرچاویان لەم دابەزینەدا هەڵدەگرن. بەدرێژایی ساڵان هەردوو حزب چەسپاندنی دەسەڵات و بەرژەوەندییە بازرگانییەکانی خۆیان لە پێشینەی پێداویستییەکانی خەڵک داناوە. ڕووبەرێکی بەرفراوانی زەوی کشتوکاڵی دەستی بەسەردا گیراوە، فرۆشراوە، یان بەکارهێنراوەتەوە بۆ ئەوەی کەسانی نزیک لەم لایەنانە سوودمەند بن. چیتر زەوی کشتوکاڵی وەک سەرمایەیەکی گشتی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک کاڵایەک سەیر دەکرێت کە لە نێوان نوخبەکاندا بازرگانی پێوە بکرێت بۆ دڵسۆزی سیاسی یان قازانجی دارایی. ئەم بەڕێوەبردنی زەوییە سیاسییە ڕەنگە یەکێک بێت لە گەورەترین هەڕەشەکان بۆ سەر داهاتووی خۆراکی ناوچەکە.

ئەگەر حکومەتی هەرێم لەسەر ئەم ڕێگایە بەردەوام بێت، نەک هەر توانای کشتوکاڵی خۆی لەدەست دەدات بەڵکو سەربەخۆیی ئابوریشی لەدەست دەدات. لە کاتی قەیرانەکاندا، جا بە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا، شەڕ، یان داڕمانی بازاڕی جیهانی بێت، ڕەنگە ناوچەکە ڕووبەڕووی کەمیی خۆراکی وێرانکەر ببێتەوە.