مەترسی لە ناوەوە: کاتێک ڕەوتی ئیسلامی کۆمەڵگا دابەش دەکات

تێگەیشتن لە دروستبوون و گەشەی ڕەوتی ئیسلامی لە کوردستان، بەبێ گەڕانەوە بۆ بنەمای مێژوویی لە عێراق، تێگەیشتنێکی ناتەواوە. زۆربەی ئەو بیرانە و ڕێکخستنانی کە دواتر گەیشتنە کوردستان، سەرچاوەیان لە دەرەوەی ناوچەکە بوو. سەرەتای ئەم ڕەوتە دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی كۆمەڵەی ئیخوان موسلیمین لە ساڵی 1928 لە میسر، لەسەر دەستی شێخ حەسەن بەنا؛ ڕێکخستنێک کە بە ناوی ئایین و ئاخلاقەوە دەستی پێکرد، بەڵام ئامانجی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبوو.لە ماوەیەکی کورتدا، ئیخوان موسلیمین هەوڵی گواستنەوەی پەیامەکەیان بۆ وڵاتانی جیهانی ئیسلامی دا، و عێراق یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە سەرنجیان ڕاکێشا. لە ڕێگەی کەسانی وەک محەمەد مەحموود سەواف، ئەحمەد زەهاوی و کەسانی تر، ئەم بیرۆکەیە گەیشتە ناو کۆمەڵگای عێراقی و دواتریش کوردستان.لەو کاتەدا، کوردستان ژینگەیەکی گونجاو بوو: خوێندنگە شەرعییەکان، مزگەوتەکان، و زانایانی ئایینی ئامادەبوون بۆ وەرگرتنی بیر و ڕێنمایی نوێ. پەیوەندییەکان لە نێوان بانگەشەکارانی ئیخوان و ڕۆشنبیرانی کورد وەک مەلا ساڵح عبدولکەریم و مەلا عوسمان عبدولعەزیز، وای کرد لە ساڵی 1954دا ئیخوان موسلیمین لە کوردستان بنكەیەکی ڕێکخراوی بەدەست بهێنێت. ئەمە تەنها گواستنەوەی ڕێکخستنێک نەبوو، بەڵکو گواستنەوەی شێوازێکی بیرکردنەوەی ئایینی وسیاسی بوو.بەڵام ئەم مێژوویە تەنها باسی ڕابردوو نییە. ئەمڕۆش کوردستان لە ناوەندی قۆناغێکی هەستیاردا وەستاوە. مێژوو، باوەڕ، نائاسایی سیاسی و هەستکردن بە نادادپەروەری تێکەڵ بوون و کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک دروست کردووە. ئاین لە سەدەکانی ڕابردوو وەک پەناگەیەکی ئەخلاقی خزمەتی کردووە، بەڵام کاتێک لەگەڵ ترس و نائاسایی تێکەڵ دەبێت، دەکرێت ببێتە زەویەکی گونجاو بۆ گەشەی بیرۆکە ڕادیکاڵەکان. 

ئەنجامەکە سنوورداربوونی ئازادی وتار و دابەشبوونی کۆمەڵگایە بۆ “قبووڵکراوان” و “لێدراوان”. لەو کاتەدا، ئایین کە دەبێت سەرچاوەی بەزەیی و دادپەروەری بێت مەترسی ئەوەی هەیە ببێتە ئامرازێکی پێوانەکردنی ماف و هەلی ژیانی مرۆڤ.

لە باوترین شێوازەکان کە گرووپە ئایینییەکان بەکاری دەهێنن بۆ دابەشکردنی خەڵک، بیرکردنەوەی دووبەشە. جیهان بە دوو لایەن دابەش دەکرێت: باوەڕدار و بێباوەڕ، ڕزگاربوو و ونبوو، پاک و گەندەڵ، “ئێمە” و “ئەوان”. 

شێوازێکی تر، دروستکردنی هەرەمی ئەخلاقییە. لە زۆر ژینگەی ئایینی، خەڵک نەک تەنها دابەش دەکرێن، بەڵکو ڕیزبەندی دەکرێن. ئەوانەی کە زیاتر پابەند بە تێگەیشتنی گرووپەکەن، وەک باشتر و پاکتر دەبینرێن، و ئەوانەی تر وەک لاواز، گومڕا، یان مەترسیدار. بە هێواشی، دینداری دەبێتە دراوێکی کۆمەڵایەتی: کاریگەری لەسەر متمانە، ڕێز، و مافێکی قسەکردن هەیە. باوەڕ لە گەشتی ناوخۆیی دەگۆڕدرێت بۆ تاقیکردنەوەیەکی گشتی.

هەروەها، گرووپە ئایینییەکان خەڵک دابەش دەکەن لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی ناسنامە و پەیوەستبوون. ئەندامان هاندەدرێن،هەندێک جار بە نەرم، هەندێک جار بە ڕاشکاو،کە تەنها لە ناو گرووپەکەدا هاوبەشایەتی، هاوسەرگیری، کارکردن، و بیرکردنەوە بکەن. ئەوانەی دەرەوە، وەک هێرش بۆ ئایین، ئەخلاق، یان کولتوور پیشان دەدرێن. ئەم سنوورە دەروونیانە زۆرجار لە سنووری جوگرافیایی بەهێزترن. 

زمان ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت. وشە و دەستەواژەکان وەک “باوەڕدارانی ڕاستەقینە”، “خەڵکی لادەر”، “دوژمنانی ئایین”، یان “فاسدکاران” ناکۆکی دەگۆڕن بۆ دژایەتی ئەخلاقی. کاتێک زمان مرۆڤ ناهێڵێت وەک مرۆڤ ببینرێت، دابەشبوون ئاسایی دەبێت.