گۆیژە: فرۆشتنی ئۆکسجینەکانی شار لە بازاڕی چیمەنتۆدا

هیچ شارێک لە جیهاندا بێ ناسنامە و سیمبۆڵە سروشتییەکانی خۆی نییە. سروشت کاتێک پارچەیەک لە جوانی و شکۆمەندی بە خاکێک دەبەخشێت، مەرجێكی بێدەنگ لە نێوان مرۆڤ و خاكدا دەچێنێت: «پارێزگاریم لێ بکە تا ژیانت پێ ببەخشم». کەچی لەم سەردەمە سارد و بێبەزەییەدا، مرۆڤی کۆمەڵگەی ئێمە، بەتایبەت ئەو دەستەبژێر و فەرمانڕەوا و سەرمایەدارانەی بڕیار لە چارەنووسی خاک و ئاوەدانی دەدەن، ئەم مەرجە پیرۆزەیان پێشێل کردووە. سلێمانی، بە بێ شاخی گۆیژە، وەک مرۆڤێک وایە کە سییەکانی بڕابن و لە پانتاییەکی خنکێنەردا بە ناچاری هەناسە بدات.

گۆیژە تەنها بەرزییەک نییە لە باکوری شارەوە چاوی لە دەشتی شارەزوور بڕیبێت، بەڵکو مێژوویەکی زیندوە؛ شاهیدی شیعرەکان، کۆڕە هەژارەکان، یادەوەریی دەیان شۆڕش و تێکۆشانە، و پاشخانێکی دەروونیی شارستانییە کە ڕۆحی تاکی سلێمانی لەگەڵیدا گەورە بووە. کەچی ئەمڕۆ، کاتێک سەیری ئەم چیا مەزنە دەکەیت، لە جێی شانازی، هەست بە شەرمەزارییەکی قووڵ دەکەیت لە بەرامبەر ئەو تاوانە بێدەنگەی ڕۆژانە دەحقیدا دەکرێت. ئەوەی ئەمڕۆ لەسەر گۆیژە دەگوزەرێت، تەنها گۆڕینی دیمەنی جوگرافی نییە، بەڵکو دەستدرێژییە بۆ سەر حافظەی مێژوویی کۆمەڵگەیەک کە چیا وەک دایکێک دەبینێت کە بەسەر شاریشدا هەڵکەوتووە و باوەشی بۆ گرتووە.

کاتێک دەسەڵاتدارێک یان کۆمپانیایەک بڕیار دەدات شاخێک بە دێرینی و مەزنیی گۆیژە ببڕێتەوە، ئەمە تەنها تەقاندنەوەی بەرد و گۆڕینی جوگرافیا نییە، بەڵکو «تێکدانی باڵانسی مێژووی شارێکە». گۆیژە ساڵانێکی درێژ قەڵغانی سروشتی و دیمەنی ڕەسەنی سلێمانی بوو. شار لە دامێنی ئەم چیاوە گەشەی کرد و گەورە بوو، نەک بە پێچەوانەوە.

ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت، گۆڕینی سیمبۆڵە ژینگەییەکانە بۆ کاڵایەکی بازرگانیی خێرا و قازانجێکی کاتی. پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون، ڤێلا بەرزەکان، و زۆنە قۆرخکراوەکان، وەک مۆری دەسەڵاتداریی تێکدەر لەسەر جەستەی چیاکە هەڵکۆڵراون. گەر بارودۆخەکە بەم ڕێچکەیەدا بڕۆێت و دەستکاریی دیمەنی سروشتی شاخەکان بەردەوام بێت، ئەوا لە داهاتوویەکی نزیکدا تەواوی شارەکە دەبێتە کۆمەڵێک پڕۆژەی نیشتەجێبوونی بێڕۆح و قەفەسی چیمەنتۆیی، کە تێیدا خەڵکی ڕەسەن و چینی هەژار لە هەموو شوێنە کراوە و دیمەنە جوانەکان بێبەش دەبن.

ئایا گەر وا بڕوات چی ڕوودەدات؟ وەڵامەکە زۆر تاڵ و کارەساتبارە: شار دەبێتە زیندانێکی گەورەی پڕ لە قەرەباڵغی و ژاوەژاو، سروشت دەمرێت، سیستەمی هەناسەدانی شار تێکدەچێت، و ئەو سلێمانییەی کە بە هەوای پاک و چیا سەوزی ناسرابوو، دەبێتە شارێکی کاولکراوی ژینگەیی کە تێیدا تەنها قازانجی سەرمایەداران دەپێورێت نەک ژیانی خەڵک. ئەمە پێشکەوتن نییە، بەڵکو «تاڵانکاریی جوگرافی» و «سڕینەوەی ناسنامەیە». ئەوان چیاکە وەک کاڵایەکی داشکاو دەبینن کە دەکرێت پارچەپارچە بفرۆشرێت، بێ ئەوەی گوێ بەو خەسارەتە دەروونی و ژینگەیییە بدەن کە بۆ داهاتووی نەوەکان بەجێی دێڵن. کاتێک بەردە ئەستوورەکانی گۆیژە دەبرێن و دەشکێنرێن، بزانە کە پایەکانی شار خۆیشی لەرزۆک دەبن و شایستەی داهاتوویەکی نادیار دەبن.

یەکێک لە دیمەنە هەرە تراژیدی و دڵتەزێنەکانی ساڵانی ڕابردوو، سووتانی بەردەوامی دارستان و پوش و پاوانی شاخی گۆیژەیە لە وەرزە گەرمەکاندا. ئەم ئاگرانە، جا چ بەهۆی فەرامۆشیی مرۆڤەوە بێت یان بە دەستی ئەوی نادیار و بەرژەوەندیخواز، تەنها کلۆرکردنی دارێک یان سووتانی گابەردێک نییە، بەڵکو سووتانی ڕۆحی شاری سلێمانییە.

کەچەڵکردنی گۆیژە بە ئاگر، سیمبولێکی زەقە بۆ ئاستی ئەو فەرمانڕەواییەی کە نە دەتوانێت خزمەتی سروشت بکات و نە پارێزگاری لە مێژوو بکات. کاتێک بەشێکی گۆیژە دەسووتێت، لایەنە بەرپرسەکان تەنها بە چەند بەیاننامەیەکی سارد و دروشمی کاتی وەڵام دەدەنەوە، بێ ئەوەی پلانێکی ڕیشەیی و یاسایی هەبێت بۆ ڕێگریکردن لەم کارەساتە بەردەوامانە. ئەم بێباکییە گومانەکان زیاتر دەکات کە ئایا ئەم ئاگرانە تەنها ڕووداوی سروشتین، یان بەشێکن لە سیناریۆیەکی گەورەتر بۆ ناشرینکردن و بەتاڵکردنەوەی چیاکە لە بەهای سروشتیی خۆی، تاوەکو لە داهاتوودا ئاسانتر بتوانرێت دەستکاری بکرێت و پڕۆژەی تێدا دروست بکرێت؟

ئەم ڕەفتارانە نیشانەی ڕوونی ئەو لێکترازە قووڵەن کە لە نێوان چینە دەسەڵاتدارەکان و خەڵکی ئاسایی ئەم شارەدا هەیە. کاتێک دارێک لەسەر گۆیژە دەسووتێت، لە ڕاستیدا پارچەیەک لە هەناسەی ئەم شارە کەم دەبێتەوە و برینێکی نوێ بە جەستەی سلێمانیدا هەڵدەکەوێت.

کاتێک دەسەڵاتدارێک شاخێک بە مێژووەوە دەبڕێتەوە، دارەکانی دەسووتێنێت، و جێگەکەی دەکاتە قەڵای بۆ دەستەبژێرێک و خەڵکی ڕەسەن لەم جوانییە بێبەش دەکات، مرۆڤ دەبێت چ ناونیشانێک بۆ ئەمە بدۆزێتەوە؟

ئەمە بێگومان «گەندەڵیی جوگرافی» و «فاشیلییەتی فیکری و ناشارستانی»یە. گەندەڵی تەنها دزینی پارەی قاسەکان و گەندەڵی دارایی نییە، بەڵکو دزینی چارەنووسی نەوەکان و کاولکردنی ئەو ژینگەیەیە کە تێیدا دەژیێن. کاتێک تۆ جوانییەکی سروشتی دەگۆڕیت بۆ قەفەسێکی چیمەنتۆیی و پڕۆژەی نیشتەجێبوونی سەرمایەداران، تۆ داهاتووی تەندروستی و دەروونیی کۆمەڵگەیەک دەدزیت.

فەرمانڕەوای شارستانی شار جوانتر دەکات، درەخت دەچێنێت، و مێژوو دەپارێزێت، نەک ئەوەی ببێتە دوژمنی سروشتی شارەکەی خۆی. ئەوان دەیانەوێت سلێمانی لە شارێکی زیندوو و هۆشیارەوە بگۆڕن بۆ کۆمەڵێک کۆمەڵگەی داخراو و مۆڵ و ڤێلای بێڕۆح کە هیچ پەیوەندییەکیان بە رۆحی چیاکەوە نییە. ئەمە ستەمێکی ئاشکرایە کە لە کولتور و لە مێژووی ئەم شارە دەکرێت، و پێویستی بەوە هەیە کە بە توندی ڕووبەڕووی فیکری سەرەڕۆیی ببێتەوە.

شاخی گۆیژە ئەمڕۆ دەگرێت، نەک لەبەر ئەوەی بەردەکانی قورسەن، بەڵکو لەبەر ئەوەی تەنیایە لە بەرامبەر ئەو ستەمەدا. ئەم وتارە تەنها ناڕەزایەتییەکی کاتی نییە، بەڵکو ئاگادارییەکی قووڵە؛ بانگەوازێکە بۆ هۆشیاریی گشتیی کۆمەڵگە، بۆ ڕووناکبیران، نووسەران، و هەموو ئەوانەی هێشتا غەمخۆری ئەم شارەن.

ئەگەر ئەمڕۆ بێدەنگ بین لە بەرامبەر بڕینەوە و سووتاندنی گۆیژەدا، سبەی هیچ شتێک نامێنێت بە ناوی سلێمانییەوە جگە لە شارێکی پڕ لە پڕۆژەی نیشتەجێبوونی سەرمایەداران و ناوێکی خاڵی. گۆیژە هێشتا دەتوانێت بگری، بەڵام چاوڕوانە کە دەنگێک لەم شارەدا هەستێت و بڵێت: دەست لە جوانییەکەی مەپارێزەن؛ چیاکان ڕۆحی شارن، و ئەوەی ڕۆحی شارێک بکوژێت، مێژووش ڕەحمی بۆ ناکات.

شارێک کە شانازی بە چیاکەیەوە نەکات، لە ڕاستیدا ماڵئاوایی لە ڕەسەنایەتیی خۆی کردووە. ئەوەی لەسەر ئەم چیا ڕوو دەدات، تاقیکردنەوەیەکی گەورەیە بۆ ویژدانی ئەم شارە؛ ئایا هێشتا دەنگێک ماوە بقیژێنێت، یان هەموو شتێک بۆ بەرژەوەندیی کاڵاپرەستانە قوربانی دەکرێت؟ با هەمیشە لە یادمان بێت کە چیاکان بەردەوام لەوێ دەبن، بەڵام ئەو کەسانەی ئەمڕۆ دەستدرێژی دەکرەنە سەر جوانییەکەیان، زوو یان دێر لە لاپەڕە تاریکەکانی مێژوودا دەسڕێنەوە و دەفەوتێن.