فەرەنسا و ئێران؛ دوو شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ناڕەزایەتیی خەڵک

لە ڕۆژانی ڕابردوودا، فەرەنسا شاهیدی خۆپیشاندانی بەربڵاو بووە لەلایەن قوتابیان، کارمەندان و گرووپە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکانەوە؛ خۆپیشاندانەکان کە لە کێشەکانی قوتابخانە و کەمیی ئیمکاناتەوە دەستیان پێکرد و دواتر گەیشتنە دژایەتیکردنی سیاسەتە ئابووری و بودجەییەکانی حکومەت. لە هەندێک شوێن، خۆپیشاندانەکان گەیشتوونەتە ئاستی پێکدادان، ئاگرکردنەوەی بەربەستەکان و تێکدانی موڵکی گشتی، هەروەها سەدان کەس دەستگیر کراون و دەیان کەسیش بریندار بوون. بەڵام لێرەدا خاڵێکی گرنگایان هەیە: بوونی تێکدان و توندوتیژی، مافی خۆپیشاندان لەناو نابات و خۆپیشاندەران هێشتا دەتوانن ئازادانە دەنگی خۆیان بگەیەنن، داواکارییەکانیان بخەنەڕوو و لە ڕێگەی یاساییەوە مافەکانیان بەدواداچوون بۆ بکەن.

لە ئێراندا، چیرۆکەکە زۆر قورس‌ترە. خۆپیشاندانەکانی چەند ساڵی ڕابردوو، تەنها بە دەستبەسەرکردنی بەربڵاو کۆتاییان نەهاتووە؛ بەڵکو بەپێی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ، لەگەڵ کوشتنی خۆپیشاندەران، ئەشکەنجە، ونکردنی بەزۆریی کەسان و دەرکردنی حوکمی ئێعدام لە هەندێک پەروەندەی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکاندا هاوڕێ بوون. لێرەدا جیاوازییەکە تەنها لە «ژمارەی دەستبەسەرکراوان»دا نییە؛ بەڵکو لەو نرخە قورسەدایە کە هاووڵاتییەک دەیدات بۆ ئەوەی دەنگی ناڕەزایەتیی خۆی بەرز بکاتەوە.

لە کۆمەڵگایەکی تەندروستدا، پێویست نییە خۆپیشاندان هەمیشە ئارام، بێ‌کێشە و دڵخوازی حکومەت بێت. هەندێک جار خۆپیشاندان دەتوانێت توند و ئاڵۆز بێت و تەنانەت لەگەڵ تێکدانی موڵکیشدا بێت. لەو کاتەدا، یاسا دەبێت جیاوازی لە نێوان خۆپیشاندانی ئاشتییانە و تاوان دابنێت. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە حکومەت چۆن مامەڵە لەگەڵ ڕەخنەگرانی خۆی دەکات: ئایا ئەوان دەباتە دادگا و دەرفەتی بەرگری و پەیگیریی یاساییان بۆ دەپارێزێت، یان بە گوللە، زیندان و حوکمی قورس دەنگیان بێدەنگ دەکات؟

بەراوردکردنی فەرەنسا و ئێران، زیاتر لەوەی بەراوردی دوو شەقام و دوو کۆبوونەوە بێت، بەراوردی دوو شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ ناڕەزایەتیی گشتی. لە فەرەنسادا، تەنانەت خۆپیشاندانە توند و ئاڵۆزەکانیش لەبەردەم کۆمەڵگا، میدیا و دامەزراوە یاساییەکان دان و دەتوانرێت بەدواداچوونیان بۆ بکرێت؛ بەڵام لە ئێراندا، ڕاپۆرتە باوەڕپێکراوەکان باس لە ڕووداوگەلێک دەکەن کە زۆر لە سنووری کۆنترۆڵکردنی شەقام و دەستبەسەرکردن تێدەپەڕن؛ واتە مردن، ئەشکەنجە و سزادانی قورس.

لە کۆتاییدا، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە کام خۆپیشاندان «جوانتر» یان «ڕێکوپێکتر»ە. پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی لە وڵاتێکدا، هاووڵاتیی ناڕازی، سەرەڕای هەبوونی کێشە یاسایی و ڕێوشوێنی ئەمنی، دەتوانێت دەنگی خۆی بگەیەنێتە شەقام؛ بەڵام لە وڵاتێکی دیکەدا، خۆپیشاندان دەتوانێت ببێتە هۆی لەدەستدانی ئازادی، زیندان یان تەنانەت گیانی مرۆڤ؟