شکۆی مرۆڤ لە نێوان تاریکیی ئەشکەنجە و ڕووناکیی یاسادا
27/08/2026, 23:12 (GMT+1)
٢٦ی حوزەیران: هاواری مرۆڤایەتی دژی تاریکی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٩٧دا، ڕۆژی ٢٦ی حوزەیرانی وەک ڕۆژی جیهانیی پاڵپشتیکردن لە قوربانیانی ئەشکەنجە دیاری کرد. ئەم ڕێکەوتە تەنها ڕۆژمێرێکی ئاسایی نییە، بەڵکو وەبیرهێنەرەوەی ساڵی ١٩٨٧ە، کاتێک لە هەمان ڕۆژدا "ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ئەشکەنجە" چووە بواری جێبەجێکردنەوە. بەپێی سەرجەم یاسا و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان، ئەشکەنجەدان تاوانێکی بێ لێخۆشبوونە و لە ژێر هیچ بارودۆخێکدا ,تەنانەت لە کاتی جەنگ یان باری نائاسایی نیشتمانیشدا ،پاساو هەڵناگرێت.
لە ڕوانگەی ئەم یادە مرۆییەوە، ڕێکخراوی گەشەپێدانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ (DHRD)، وەک ئەرکێکی پیشەیی، ئەخلاقی و هەمیشەیی خۆی لە بەرگریکردن لە مافەکانی مرۆڤ، پاڵپشتیی بێ مەرجی خۆی بۆ قوربانیان و ڕزگاربووانی ئەشکەنجە و مامەڵەی نامرۆڤانە دووپات دەکاتەوە. (DHRD) بە توندترین شێوە دژی هەر پێشێلکارییەک دەوەستێتەوە کە کەرامەت و ڕوومەتی مرۆڤ لەکەدار بکات، لە ژێر هەر ناو و بیانوویەکدا بێت.
بەندیخانە لە نێوان دیموکراسی و سەرەڕۆیی دەسەڵاتدا زیندان لە کۆمەڵگە ئازاد و دیموکراتەکاندا، تابوتێکی تاریک و نادیار نییە تا دەسەڵات لە پشت دیوارە شێدارەکانییەوە بڕیار لەسەر چارەنووسی مرۆڤەکان بدات. لەو وڵاتانەدا، بەندیخانەکان لە ژێر چاودێریی توندی یاسا، میدیا و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤدان. یاسا تێیاندا باڵادەستە و هیچ مرۆڤێک بەبێ کەیس، تۆمەت، بەڵگەی ڕوون و بڕیاری دادگا، لە ئازادی بێبەش ناکرێت.
یەکێک لە مەزنترین قەڵغانەکانی پاراستنی ئازادیی تاکەکەسی، پرەنسیپی مێژوویی "هەپیس کۆرپەس" (Habeas Corpus)ـە. بەپێی ئەم بنەمایە، هەر کەسێک دەستبەسەر بکرێت، دەبێت لە ماوەیەکی دیاریکراودا (کە زۆرجار لە ٢٤ کاتژمێر تێپەڕ ناکات) بخرێتە بەردەم دادوەری سەربەخۆ، تا شەرعییەتی دەستبەسەرکردنەکەی یەکلایی بکرێتەوە.
نموونەی دانیمارک: لەم وڵاتەدا، ئەم پرۆسەیە لە یاسای بنەڕەتیدا ڕێکخراوە و بە "Grundlovsforhør" دەناسرێت. هەر گومانلێکراوێک لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا دەبرێتە بەردەم دادگا و مافی تەواوی بەرگری لە خۆکردنی پێ دەدرێت. ئەمە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کەرامەتی مرۆڤ هێڵی سوورە و لە سەرووی هێزی دەسەڵاتەوەیە.
ئەشکەنجە و بێسەروشوێنکردن: تاریکستانی دەروون و جەستە کاتێک یاسا دەخرێتە پەراوێزەوە، زیندانەکان دەبنە شوێنی تۆقاندن و ونکردنی مرۆڤ. ئەشکەنجە چ جەستەیی بێت وەک لێدان، کارەبا، بێخەوی و برسیێتی، یان دەروونی بێت وەک هەڕەشەکردن لە خێزان، زەلیلکردن و دروستکردنی داڕمانی ناوەکی هەوڵێکی سیستەماتیکە بۆ کوشتنی ئیرادە و شوناسی مرۆڤ. زۆرجار برینە دەروونییەکان قورستر و قووڵترن؛ جەستە دەکرێت ساڕێژ ببێتەوە، بەڵام ڕۆح بۆ هەمیشە بە برینداری دەمێنێتەوە.
هاوتەریب لەگەڵ ئەشکەنجەدا، دیاردەی مەترسیداری "بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ" هەیە. ئەم پێشێلکارییە تەنها ڕفاندنی جەستەیەک نییە، بەڵکو کوشتنی هیوای خێزانێکە کە لە نێوان چاوەڕوانییەکی بکوژ و ناڕوونییەکی بەردەوامدا دەژین. لەم دۆخانەدا، زیندانی نهێنی دەبێتە ئەو حەشارگەیەی دەسەڵاتە سەرەڕۆکان تاوانەکانی خۆیانی تێدا دەشارنەوە؛ شوێنێک کە تێیدا ناو لە مرۆڤ وەردەگیرێتەوە و دەکرێتە ژمارەیەکی بێدەنگ.
ڕاستی هەرێمی کوردستان و دەنگی ئازاد بەپێی ڕاپۆرتە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان، لە هەرێمی کوردستانیشدا ئەشکەنجەدان بە شێوازی جیاواز لە زۆرێک لە گرتووخانەکاندا پیادە دەکرێت. داخی گران ئەوەیە کە زیندانەکان بوونەتە شوێنی دەستبەسەرکردنی زۆرێک لە ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان و دەنگە جیاوازەکان کە بەهۆی ڕەخنە یان دەربڕینی بیروباوەڕی سیاسییەوە ڕووبەڕووی گرتنی سەرەڕۆیانە و ئەشکەنجە دەبنەوە.
زیندانەکانی ئاکرێ و کانی گۆمە دوو لە ناسراوترین و تۆقێنەرترین ئەو ناوەندانەی دەستبەسەرکردنن لە هەرێمی کوردستان کە لە ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤدا (وەک ئەمنستی ئینتەرناشناڵ، ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ HRW، و ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان) ناویان وەک هێمای سەرکوتکاری و ئەشکەنجەی سیستەماتیک هاتووە.
زیندانی ئاکرێ
ئەم زیندانە کە دەکەوێتە پارێزگای دهۆک و لە ژێر دەسەڵاتی ئاسایشدا بەڕێوەدەبرێت، مێژوویەکی ڕەشی هەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ زیندانیانی سیاسی و دەنگە جیاوازەکاندا:
ئامانجی دەستبەسەرکردن: زۆرجار بەکارهێنراوە بۆ ڕاگرتنی چالاکوانان، ڕۆژنامەنووسان، و خۆپێنیشاندەرانی دەڤەری بادینان (بەتایبەت دوای ئاڵۆزییەکان و دەستگیرکارییەکانی شێلادزێ و بادینان).
پێشێلکارییەکان: ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە زیندانی ئاکرێدا ئەشکەنجەی توندی جەستەیی و دەروونی، لێدانی بەردەوام، بێبەشکردن لە ئاو و خۆراکی پێویست، و ڕێگریکردن لە پەیوەندیکردن بە خێزان و پارێزەرانەوە پیادە کراوە.
دانپێدانانی زۆرەملێ: گومانلێکراوان لە ژێر گوشار و ئەشکەنجەی قورسدا ناچارکراون بەڵگەنامە و دانپێدانان ئیمزا بپڕێنن کە دواتر لە دادگاکاندا وەک بەڵگە لە دژیان بەکارهێنراونەتەوە.
زیندانی کانی گۆمە
کانی گۆمە ناوەندێکی دەستبەسەرکردن و لێکۆڵینەوەیە لە پارێزگای سلێمانی کە سەر بە دەزگا ئەمنییەکانە (بەتایبەت دەزگای زانیاری/ئاسایش)، و ناوێکی ئاشنایە لە کەیسەکانی گرتنی سەرەڕۆیانەدا:
گرتنی نهێنی و بێسەروشوێنکردن: ئەم شوێنە وەک زیندانێکی نیمچە نهێنی بەکارهێنراوە کە تێیدا کەسانی دەستبەسەرکراو بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بێ پەیوەندی لەگەڵ جیهانی دەرەوە ڕادەگیرێن، بەبێ ئەوەی خێزانەکانیان بزانن لە کوێن.
فشار دەروونی و جەستەیی: بەپێی ئیفادەی ڕزگاربووان، لە کانی گۆمەدا شێوازی توندی ئەشکەنجەی دەروونی (وەک گۆشەگیریی ڕەها، بەستنەوەی چاوەکان بۆ ماوەی دوورودرێژ، هەڕەشەکردن لە خێزان) لەگەڵ ئەشکەنجەی جەستەیی پەیڕەو کراوە تا ئیرادەی زیندانی سەربڕدرێت.
پێشێلکردنی یاسا: زۆربەی ئەو کەسانەی براونەتە کانی گۆمە، لە دەرەوەی یاسا و بەبێ بڕیاری دادوەر ڕاگیراون، ئەمەش پێشێلکارییەکی ڕەهای ماددەی ٩ و ١٩ی جاڕنامەی جیهانیی مافەکانی مرۆڤە.
چواس مەحمود
ئەو بابەت و هەواڵانەی کە ناوی نووسەرەکانیان دیار و ئاشکرایە، تەنیا نووسەرەکەی بەرپرسیارە، نەک کوردستانپۆست
بابەتی دیکە
بابەتە پڕبینراوەکان
