<

ڕەسوڵ حەمزەتۆف؛ شاعیری نیشتمان و شاهیدی گۆڕانکارییەکانی سەردەم

پێش 48m
رزگار رانگورڕەسوڵ حەمزەتۆف؛ شاعیری نیشتمان و شاهیدی گۆڕانکارییەکانی سەردەم

پێشکەشە بە : عەزیز گەردی ، ئەوجوامێرەی کە ڕەسوڵی حەمزەتۆفی داغستانی پێناساندین
ڕەسوڵ حەمزە تۆف (١٩٢٣–٢٠٠٣) تەنها شاعیرێکی داغستانی نەبوو، ئەو مرۆڤێک بوو کە ژیانی خۆی بە خۆشەویستیی نیشتمان، زمان، کەلتوور و مرۆڤایەتی بەستبووەوە. بەرهەمەکانی، بە تایبەتی کتێبی «داغستانی من»، تەنها ناساندنی خاک و چیاکانی داغستان نین، بەڵکو گێڕانەوەی ژیان و بیر و هەستی گەلێکن کە لەناو چیاقانی قەوقاسدا دەژین.
بەڵام بۆ ناسینی تەواوی ئەم شاعیرە، نابێت تەنها لە بەرهەمە ئەدەبییەکانی سەردەمی سۆڤیەتدا بمێنینەوە، پێویستە سەیری ئەوەش بکەین کە دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١، چۆن سەیری جیهانی دەوروبەری خۆی دەکرد.
نیشتمان لە چاوەڕوانیی شاعیرێکدا
ڕەسوڵ لە"داغستانی من"دا داغستان بە سنوورە جوگرافییەکانیەوە پێناسە ناکات. داغستانی ئەو بریتییە لە زمان، دایک، باوک، چیرۆکە کۆنەکان، گوندەکان، چیاکان و خەڵکەکەی ، خائین و جەنگاوەرەکانی .
ئەو باوەڕی وابوو کە مرۆڤ دەتوانێت هەمان کات هەم خۆشەویستیی نیشتمانی بچووکی خۆی هەبێت و هەم هاووڵاتیی جیهان بێت. لە کتێبەکەیدا خۆی بە شاعیرێکی ئاڤاری، کوڕی داغستان و هاووڵاتیی یەکێتیی سۆڤیەت دەناسێنێت، و ئەم ناسنامانە بە دژ بە یەکتر نازانێت.ئەم بیرۆکەیە بنەمایەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە بیروڕای سیاسی و کۆمەڵایەتیی ڕەسولی حمەزەتۆف.. دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت، نیگەرانییەکی قووڵ
یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ ڕووخا. ئەم گۆڕانکارییە تەنها گۆڕانکارییەکی سیاسی نەبوو، کاریگەریی لەسەر ژیانی خەڵک، پەیوەندیی نەتەوەکان، ئابووری و داهاتووی کەلتووریی ناوچەکەش هەبوو.
ڕەسوڵ حەمزە تۆف لە چاوپێکەوتنێکی گرنگدا لەگەڵ "بۆریس یێڤسییڤ" کە لە ١٧ی حوزەیرانی ١٩٩٨ لە "گۆڤاری ئەدەبی"دا بڵاو کراوەتەوە، نیگەرانییەکانی خۆی لە دۆخی داغستان دەردەبڕێت.
لەو گفتوگۆیەدا باسی گەندەڵی، هەژاری، بێکاری و دەستگرتنی تاوانباران بەسەر کاروباری کۆمەڵگا دەکات. ئەو پێی وابوو کە لە دۆخی نوێدا خەڵکی ڕاستگۆ و پاک زیانیان لێ دەکەوێت، لە کاتێکدا کە کەسانی گەندەڵ دەسەڵات و پێگە بەدەست دەهێنن.
لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە داهاتووی داغستان، ڕستەیەکی زۆر کاریگەر دەڵێت:
"ڕاستییەکەی، نازانم داغستان ئێستا هی کێیە؟ داغستان بە دەست شەپۆلەکان سپێردراوە و ئیتر ناتوانم بڵێم: داغستانی من"
ئەم قسەیە دەربڕینی خەم و نیگەرانیی شاعیرێکە کە دەبینێت ئەو نیشتمانەی هەموو ژیانی خۆی بە خۆشەویستییەوە بۆی نووسیوە، تووشی قەیرانێکی قووڵ بووە.
یەکێتیی گەلان و پەیوەندیی داغستان بە ڕووسیا
لە هەمان چاوپێکەوتنی ساڵی ١٩٩٨دا، ڕەسوڵ باس لە پەیوەندیی داغستان و ڕووسیا دەکات. ئەو دەڵێت زۆر کەس لە داغستان خۆیان بەشێک لە کەلتووری هاوبەشی ڕووسی دەزانن.
لە دیدی ئەوەوە، داغستان نابێت ببێتە مەیدانی ناکۆکیی نەتەوەیی و دەستێوەردانی گرووپە چەکدارەکان،ئەمەش لە چاوپێکەوتنێکی دیکەیدا، لە ئابی ١٩٩٩، بە ڕوونی دەردەکەوێت، ئەو کاتەی گرووپە چەکدارەکان هێرشیان کردە سەر داغستان.
لەو گفتوگۆیەدا کە بە ناونیشانی "کاتی بوێری هاتووە" بڵاو کراوەتەوە، ڕەسوڵ باس لە یەکگرتوویی خەڵکی داغستان و پێویستیی بەرگری لە خاک و ئارامیی نیشتمان دەکات.
ئەو پێی وایە کە جیاوازیی نەتەوەیی و ئایینی نابێت ببێتە هۆی دابەشبوونی خەڵک، چونکە داغستان لە کۆمەڵێک گەلی جیاواز پێک هاتووە و هاوژیانییان بەهایەکی بنەڕەتییە لەراستیدا .
شاعیر نابێت بە دەنگی دەسەڵات بگۆڕێت
یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی کەسایەتیی ڕەسوڵ، سەربەخۆییی فکری و ئەدەبییەتی ئەوە
لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ١٩٩٨دا بە ناونیشانی"من لەگەڵ یەکێتیم"، لەبارەی ئەدەب، ڕەخنە، پاداشت و پێگەی شاعیر قسە دەکات.
لەو گفتوگۆیەدا ڕەخنە لەوە دەگرێت کە ناونیشان و پلەی ئەدەبی بە فەرمانی دەسەڵات بدرێت، چونکە پێی وایە بەهای ڕاستەقینەی شاعیر لە لایەن خەڵک و بەرهەمەکانییەوە دیاری دەکرێت، نەک تەنها بە بڕیار و پلەی فەرمی.
ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئەو لە کۆتایی ژیانیدا هێشتا بەهای ئەدەب و ڕەخنەی ڕاستەقینەی دەپاراست.
پەشیمانی و بوێریی داننان بە هەڵەدا
لایەنێکی دیکەی بیرکردنەوەی ڕەسوڵ کە لە "داغستانی من"دا دەردەکەوێت، داننانە بە هەڵەکانی خۆیدایە لە کتێبەکەدا باسی ئەوە دەکات کە لە ساڵی ١٩٥١دا شیعرێکی لەبارەی ئیمام شامل نووسیوە کە لەگەڵ بۆچوونی فەرمیی ئەو کاتەی دەسەڵاتدا بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦١دا بە شێوەیەکی دیکە باسی ئیمام شاملی کردووە.
لە دواتردا دان بەوەدا دەنێت کە لەو کاتەدا زیاتر کاریگەریی بیرۆکە و ڕوانگەی فەرمیی سەردەمی خۆی وەرگرتبوو
ئەم داننانە گرنگن، چونکە ڕەسوڵ خۆی بە مرۆڤێکی بێهەڵە نیشان نادات، بەڵکو هەوڵ دەدات لە ڕابردووی خۆی تێبگات و بە ئاشکرا لەبارەیەوە قسە بکات.
میراتی ڕەسوڵ زیاتر لە شیعر و کتێب
ڕەسوڵ حەمزە تۆف لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ کۆچی دوایی کرد، بەڵام پرسیارەکانی لەبارەی نیشتمان، زمان، مرۆڤایەتی و چارەنووسی گەلان هێشتا گرنگن.
ئەو لە "داغستانی من"دا فێرمان دەکات کە نیشتمان تەنها خاک نییە، نیشتمان بریتییە لە مرۆڤ، زمان، یادەوەری و پەیوەندییەکان
لە چاوپێکەوتنەکانی دوای سۆڤیەتیشدا دەبینین کە ئەو شاعیرێک نەبوو کە تەنها لە ڕابردوودا بژی، بەڵکو بە وردی سەیری دۆخی کۆمەڵگای خۆی دەکرد و نیگەرانییەکانی خۆی دەردەبڕی.
بۆیە ڕەسوڵ حەمزە تۆف نابێت تەنها وەک شاعیری داغستان بناسرێت، بەڵکو وەک شاهیدێکی ئەدەبیی گۆڕانکارییەکانی سەدەی بیستەم و مرۆڤێک کە هەوڵی دا خۆشەویستیی نیشتمان و خۆشەویستیی مرۆڤایەتی لە یەکدا کۆ بکاتەوە.
کۆتایی
لەوانەیە باشترین شێوەی ناساندنی ڕەسوڵ حەمزە تۆف ئەوە بێت کە بڵێین: ئەو شاعیرێک بوو کە داغستانی خۆی زۆر خۆش دەویست، بەڵام دڵی تەنها بە سنوورەکانی داغستانەوە نەبەستبوو، بەڵکو خۆی بەرپرسیار بەرامبەر مرۆڤ و جیهانی دەوروبەری دەزانی."داغستانی من" بۆ ئەو تەنها ناوی کتێبێک نەبوو، بەڵکو ناوی خۆشەویستییەکی تەواوی ژیان بوو.
تێبینی :
کاتێک لەدورگەی "تەنۆریفە " دورگەی بورکان و مەملەکەتی چیاو مۆز ودەریا هەردوو کتێبی "داغستانی من"م جارێکی تر خوێندەوە بڕیارم دا کە شتێک لەسەر ئەم مرۆڤە بەرزە بنووسم و "داغستانی من "جارێکی تر بێنمەوە ناو یادەوەری خەڵک و خوێنەر.چەند بەئایانە پێمان دەڵێت :" زۆر مردوو لێرە نێژراون ، بەڵام ئەوانەی کوژراون ، لەوانە زیاترن کەمەرگی خۆیان مردوون" . "من هەمیشە بەخەڵک دەڵێم " قەت بچوک مەبن باژمارەشتان کەم بێت .
سەرچاوەکان بۆ پشتڕاستکردنەوە و خوێندنەوە
ئەم لینکە ڕاستەوخۆیەکان بە زمانی ڕووسینن، بەڵام ناوەڕۆکیان لە وتارەکەدا بە کوردی ڕوون کراوەتەوە
چاوپێکەوتنی ١٩٩٨: ڕەسوڵ ئیتر ناتوانێت بڵێت داغستانی من — گرنگترین سەرچاوە بۆ تێگەیشتن لە نیگەرانییەکانیچاوپێکەوتن: من لەگەڵ یەکێتیم — لەبارەی ئەدەب و ڕەخنە و پێگەی شاعیر
چاوپێکەوتنی ١٩٩٩: کاتی بوێری هاتووە — لەبارەی داغستان و ئاشتی و یەکگرتوویی
ئەرشیفی چاوپێکەوتنەکانی ڕەسوڵ حەمزە تۆف
تێبینییەکی مێژوویی گرنگ:
ناونیشانی "من لەگەڵ یەکێتیم" بە تەنها بەڵگەی ئەوە نییە کە ڕەسوڵ داوای گەڕانەوە بۆ یەکێتیی سۆڤیەتی کردبێت. ناوەڕۆکی ئەو چاوپێکەوتنەی لە بەردەستمانە زیاتر لەبارەی ئەدەب و پاداشت و ڕەخنەی ئەدەبییە. بۆیە لە وتارەکەدا جیاوازیی نێوان دڵخۆشی بە یەکێتیی گەلان و هەڵوێستی ڕاستەوخۆ لەبارەی گەڕانەوەی سیستەمی سۆڤیەت پارێزراوە.

ئەو بابەت و هەواڵانەی کە ناوی نووسەرەکانیان دیار و ئاشکرایە، تەنیا نووسەرەکەی بەرپرسیارە، نەک کوردستانپۆست

بابەتە پڕبینراوەکان