سام هاریس: ئەندازیاری گفتوگۆیە مەزنەکان
پێش 52m
گەشتێک لە ڕەخنەی ئاینەوە بەرەو دەمارناسی هاوچەرخ و پووچەڵکردنەوەی ویستی ئازاد
سام هاریس (Sam Harris)، یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی هزری هاوچەرخ لە گفتوگۆ و مشتومڕیی پرسە گرینگەکانی بواری فەلسەفە، ئاین، ڕەوشت و زانستی دەمارەکان. هەوڵێکی زۆر دەدات لەپێناو دامەزراندنی دیدگەیەکی سروشتی بە پشتبەستن بە سوودمەندبوون و خۆشگوزەرانیی بوونەوەرە ئاگە و هۆشمەندەکان و بایەخدان بە بنەماکانی بابەتی هۆشیاری و سروشتی خود و ویستی ئازا، ناوبانگێکی یەکجار گەورەی جیهانی بەدەست هێناوە بەهۆی ڕەخنەکانی لە ئاین و داکۆکی کردنێکی تووند لە عەقڵانیەت و ڕێبازە زانستییەکان.
ئەم تایبەتمەندییە ناوازانە وایان کردووە سام هاریس ببێتە یەکێک لە ناوە دیارەکانی بزوتنەوەی بێباوەڕیی نوێ (New Atheism)، لەگەڵ ڕیچارد دۆکینز، دانیال دێنێت و کریستۆفەر هیچنز.
پلە و پایەی هاریس تەنیا لە هەڵوێستی ڕەخنەگرانەی بەرانبەر بە ئاین سنووردار ناکرێت، بەڵکوو بەرەو پڕۆژە سەرەکییە فەلسەفییەکەی درێژ دەبێتەوە، ئەوەی بەدوای وەڵامی کۆمەڵە پرسیارێکدا وێڵە هاوشێوەی:
- ئایا ڕەوشت و بنەماکانی بەبێ ئاین بوونیان دەبێت؟
- ئایا ویستی ئازاد بوونێکی ڕاستەقینەی هەیە یان وڕێنە و ئەندێشەیە؟
- ئایا دەکرێ مرۆڤ لە ئەزموونێکی گیانیی قووڵدا بژیێت بەبێ باوەڕهێنان بە هەبوونی خوایەک؟
- سروشتی بنەڕەتی مرۆڤ چییە؟
بۆ تێگەیشتنێکی زانستی لە هزر و هۆش و بیروڕای هاریس، گەرەکە سەرەتا تۆژینەوە ئەنجام بدەین لە گەشتی ژیان و ڕەوتی ئەکادیمییەکەی و شیکردنەوەی کتێب و وتارەکان و گرینگترین پێشنیارەکانی، دواجار گفتوگۆکردن لەسەر ئەو ڕەخنانەی ئاراستەی پڕۆژەکەی دەکرێت.
یەکەم: ژیان و پەروەردە و پێگەیشتنی
نووسەر و فەیلەسووف و پشکەشکاری پۆدکاست سام هاریس (Sam Harris)، لە 9 ئەپریلی 1967 لە لۆس ئەنجلسی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایک بووە. لە بوارگەلەکانی فەلسەفەی عەقڵ، ڕەوشت، دەمارناسی، ڕەخنەی ئاینی، خۆئارامکردنەوە و ڕاهێنانی هۆشیاری و بیرکردنەوەی قووڵ و لەخۆتێڕامان (Meditation) پسپۆڕ بووە و کاری کردووە.
سام هاریس لە خێزانێکی ئەمریکایی ڕۆشنبیر و خاوەن پاشخانێکی کولتووری و هونەریدا لەدایک بوو، باوکی بێرکلی هاریس ئەکتەرێکی تەلەفزیۆنی بووە، دایکیشی سوزان هاریس بەرهەمهێنەر و نووسەرێکی تەلەفزیۆنی بوو. لە پەرەوردە و گەشەبوونیدا ئاین جێی بایەخی نەبووە، بەڵام پاشان بە بژاردەی خۆی ڕووی کردۆتە فەلسەفە و ئاین و بابەتی هۆشیاری و ئەزموونە گیانییەکان. یەکێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی ڕێڕەوی هزریی، لێکۆڵینەوە بوو لە تێڕامان و نەریتە گیانییەکانی خۆرهەڵات بەتایبەتیش بودایی، ئەو خولیایەی تا بێباوەڕی و هەڵوێست وەرگرتن بەرانبەر بە ئاینەکان ڕەخنەکانی هەر لەلایدا بەردەوام بوو.
دووەم: پلە و ئاستی زانستی و ئەکادیمیی
هاریس فەلسەفەی لە زانکۆی ستانفۆرد خوێندووە، بەڵام بۆ ماوەیەک وازی لە زانکۆ هێناوە، پاشان گەڕایەوە و خوێندنەکەی تەواو کرد.
لە ساڵی 2000 پلەی بەکالۆریۆسی لە فەلسەفەدا بەدەستهێنا، دوای ئەوە لە ساڵی 2009 دکتۆرای لە زانستی دەمارەکان (Neuroscience) لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە لۆس ئەنجلس (UCLA) وەرگرت. تۆژینەوەکانی لە قۆناخی دکتۆراکەیدا لەسەر پێوەندی نێوان باوەڕی ئاینی و پرۆسە دەمارەکییەکان چڕ کردبووەوە، لەوێدا تەکنیکەکانی وێنەگرتنی دەمارەکانی بەکار دەهێنا بۆ لێکۆڵینەوە لە چۆنەتی وەڵام و کاردانەوەی مێشک بۆ هەندێک دەستەواژە و باوەڕی پەیوەست بە ئاین.
لە تێڕوانینی ئەودا، زانستی دەمارەکان کلیلی سەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە هەموو دیاردە مرۆییەکان، لەوانەش ئاین، ڕەوشت و ویستی ئازاد.
ئەم پێکهاتە دووانەیە لە فەلسەفە و دەمارناسیدا بووە هۆکاری پێکهێنانی تایبەتمەندی و شێوازە هزرییەکەی، ئەوەی شیکاریی فەلسەفی و پشتبەستن بە دەرەنجامە زانستییەکان لێک گرێ دەدات.
سێیەم: قۆناخەکانی گەشەکردنی هزری و هۆشمەندی
دەکرێ ڕێڕەوی هزریی هاریس دابەش بکرێت بەسەر چوار قۆناغی سەرەکیدا:
1- قۆناخی گەڕان بەدوای بابەتگەلە گیانییەکان و لەخۆتێرامان
هاریس لە ماوەی خوێندنی زانکۆیدا ئاراستەی خوێندنی ئەزموونە گیانییەکانی ڕۆژهەڵاتی گرتە بەر، گەشتی هیندستانی کرد و لەخۆتێڕامان و هەندێک لە نەریتە بودایی و هیندۆسییەکانی خوێند.
گرنگی پێدانی بەو نەریتانە لەسەر بنەمای باوەرهێنان و پەسەندکردنی ئەو ئاینانە نەبوو، بەڵکوو هەوڵدانێک بوو بۆ تێگەیشتن لە ناخی مرۆڤ، چییەتی هۆشیاری و ئەگەری وازهێنان لە پابەندبوون بە بیرۆکەکانی خود. ئەم قۆناخە کاریگەرییەکی ڕوون و تووندی لەسەر بیروڕا و بیرکردنەوەی دواتری بەجێ هێشت، ئەمەش بەتایبەتی ڕەنگی داوەتەوە لە کتێبەکانیدا.
2- قۆناخی ڕەخنەگرتن لە ئاین و دامەزراوە ئاینییەکان
دوای ڕووداوی 11ی ئەیلوولی 2001، هاریس بە شێوەیەکی ڕوونتر و تووندتر ڕووی لە ڕەخنەگرتن کرد لە باوەڕە ئاینییەکان و پێوەندییەکانی نێوان باوەڕی ئاینی و توندڕەوی.
لە کتێبی (کۆتایی باوەڕداری)دا پێوەندیی نێوان باوەڕی ئاینی، عەقڵانیەت، تیرۆر و توندڕەوی تاوتوێ دەکات و پێدا دەگرێت لەسەر ئەوەی پێویستە باوەڕە ئاینییەکانیش بخرێنە بەر ڕەخنەی لۆژیکی و عەقڵانییەکان. پاشان کتێبێکی دیکە لەبارەی ئەم پرسە دەخاتە بەردەست کە تێیدا ڕەخنە لە باوەڕە کریستیانە توندڕەکان و کاریگەرییان لەسەر ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئەمریکا دەگرێت.
3- قۆناخی دامەزراندنی ڕەوشتی عەلمانی
هاریس دواتر لە ڕەخنەگرتن لە ئاینەوە بەرەو پرسێکی قووڵتر هەنگاو دەنێت: ئەگەر ڕەوشت لە ئاینەوە سەرچاوە نەگرێت، ئەی لەسەر چی بنچینەیەک دامەزراوە؟
وەڵامی ئەو ئەوە بوو، زانست و عەقڵ دەتوانن بەشداری بکەن بۆ تێگەیشتن لە چاکە و خراپە، لە ڕێی لێکۆڵینەوە لە خۆشگوزەرانیی بوونەوەرە هۆشیارەکان.
4- قۆناخی فەلسەفەی هۆشیاری و خود
لەم قۆناخەدا بایەخێکی زۆری دەدا بە سروشتی ئەزموونەکانی خود، ویستی ئازاد، بیرکردنەوەی قووڵ و لەخۆتێڕامان و ئەگەری گەیشتن بە خۆناسین بەبێ پێویستبوون بە گریمانە ناسروشتی و میتافیزیکییەکان. ئەمەش تێڕوانینەش لە کتێبی (بەئاگەهاتنەوە) ڕوون کراوەتەوە.
چوارەم: گرینگترین بیرۆکە فەلسەفییەکانی
1- ڕەخنەگرتن لە ئاین و داکۆکیکردن لە عەقڵانییەت
هاریس لە بیرۆکەیەکی بنەڕەتییەوە دەست پێ دەکات، ئەویش ئەوەیە نابێت باوەڕە ئاینییەکان لە ڕەخنە بپارێزرێن، تەنیا لەبەرئەوەی پیرۆزن، یان بۆماوەیی و لە پێشینان و باوک و باپیرانەوە بۆ نەوەکان گواستراونەتەوە.
پێی وایە باوەڕ دەبێت ملکەچی بەڵگە و سەلماندن بێت، مرۆڤ دەبێ ئامادە بێت بۆ پێداچوونەوە بە بیروڕاو بۆچوونەکانی، ئەو دەمەی بەڵگەی نوێ کە لەگەڵیاندا ناکۆکن دێنە بەردەست.
هەڵوێستە بنەڕەتییەکانی لەبارەی ئەم بابەتە بریتین لە:
- ڕەتکردنەوەی مامەڵەکردن لەگەڵ چەمکە ئاینییەکان وەک ڕاستییەک، تەنیا بەهۆی ئەوەی کۆمەڵە کەسێک باوەڕیان پێی هەیە.
- ڕەخنەگرتن لە توندڕەویی ئاینی و باوەڕی ڕەها.
- بەرگریکردن لە ئازادیی بیروڕا دەربڕین و پێکەوەژیان و گفتوگۆ.
- جەختکردنەوە لە گرنگیی ڕێبازی زانستی بۆ تێگەیشتن لە جیهان.
- بەلاوەنانی ئەوەی گوایە هەموو باوەڕەکان لە ڕووی بەهای زانیارییەوە یەکسانن.
لەگەڵ ئەوەش ڕەخنەکانی لە ئاین، بە تایبەتی لە نووسراوەکانی لەبارەی ئیسلام، مشتومڕێکی فراوانی لێکەوتەوە، لەبەرئەوەی ڕەخنەگرانی پێیان وایە هەندێک جار گشتگیری دەکات و دیاردە تووندڕەوییەکان زۆر پتر لەوەی هەیە دەخاتە ڕوو و بەبێ پشتبەستن بە بەڵگەی یەکلاکەرەوە.
2- زانست و ڕەوشت: ئایا زانست دەتوانێت چاکە و خراپە دیار بکات؟
ئەمە یەکێکە لە بابەتەکانی زیاترین مشتومڕی هەڵ دەگرێت، بەڕای هاریس هەرگیز نابێت بەڕەهایی زانست و ڕەوشت لێک جیا بکەینەوە، لەبەرئەوەی زانست دەتوانێ بەشداری بکات لە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەی بەندن بە چۆنەتی باشترکردنی ژیان.
ئەگەر ئازار و ڕەنجکێشان دیاردەیەکی ڕاستەقینە بێت، دەکرێ تۆژینەوەی بۆ ئەنجام بدەین، ئەو دەمەشی کامەرانی، لەشساخی، ئارامی و ئاسایش و گەشەکردن کاریگەرییان هەیە لەسەر ئەزموونە هۆشیارییەکان، ئەوا دەتواندرێ ئەو بارودۆخ و هەلومەرجانەی سوودیان پێ دەگەینێت یان زیانیان لێ دەدات بخرێنە بەر لێکۆڵینەوە.
لێرەدا هاریس پرسیارێکی بنەڕەتی دەورووژێنیت:
بۆچی هەندێک ڕەفتار و کاروکردەوە بە چاکە و هی دیکە بە خراپە دادەنێین؟
وەڵامەکەی ئەوەیە، بەهای ڕەوشتەکی پەیوەستە بە کاریگەریی کردارەکان لەسەر خۆشگوزەرانیی و سوودگەیاندن بە بوونەوەرە زیندووەکان. واتە لوتکەی ڕەوشت و چاکە گەیشتنە بە کامەرانی و دابینکردنی ئارامی لەشی و دەروونی بۆ تاکەکان، هاوکات نەبوونی ڕەوشت و خراپە ئەوەیە دووچاری ناخۆشی و ئازار بکرێن.
کورتەی ڕای هاریس ئەوەیە، زانست ئامرازێکە بۆ دابەزاندنی مرۆڤ لەو بەرزییە مێتافیزیکییەی ئاینەکان بۆیان دروست کردووە، مرۆڤی خستنە ناو پانتاییەکی ماددی و بایۆلۆجی، تێیدا هەموو شتێک لە باوەڕەوە بەرەو ڕەوشت و تا دەگاتە بڕیاردان بەستراونەتەوە بە گرێ و خانەکانی مێشکەوە.
3- ڕەتکردنەوەی بوونی ویستی ئازادی ڕەها
هاریس لەو باوەڕەیە مرۆڤ خاوەنی ویستێکی ئازاد نییە بەو شێوە باوەی ناسراوە، واتە ئەو گریمانەیەی وای دادەنێت خودێکی سەربەخۆ هەیە ئازادانە گشت ئارەزوو و بیرۆکەکانی هەڵ دەبژێرێت بەبێ بوونی هۆیەکی پێشینە دوورە لە ڕاستی. بیرۆکەکان لە هۆشیاریدا سەرهەڵ دەدەن لە دەرەنجامی کۆمەڵێک کارلێکی دەمارەکی و دەروونی، مرۆڤیش خۆبەخۆ هەموو هۆکارەکانی پێکهێنەری کەسایەتی و حەز و ئارەزووەکانییەتی هەڵ نابژێریت.
ڕەتکردنەوەی یەکجارەکیی ویستی ئازاد، خاڵی وەرچەرخانی کارەکانی هاریسە، بە پشتبەستن بە ئەزموونەکانی زانستی دەمارەکان (هاوشێوەی ئەزموونەکانی لیبێت). بۆ ئەمە دەبێژێت، مێشکمان پێش ئەوەی ئێمە بە شێوازێکی هۆشیار بڕیار بدەین، خۆی کارەکەی ئەنجام داوە، کەواتە زانستی دەمارەکان پێمان دەڵێ ئێمە خاوەنی ویستی ئازادی ڕەها نیین و بڕیارەکانمان پێشوەختە لەلایەن خانە دەمارییەکانەوە دروست کراون.
بۆ ڕوونکردنەوەی پتر، ئەم نموونە سادەیە دەهێنینەوە:
لەوانەیە کەسێک بڕیار دەدات ببێتە پزیشک، بەڵام ئەو بە شێوەیەکی سەربەخۆ خێزانەکەی هەڵ نابژێرێ کە تێیدا لەدایک دەبێت، نە تایبەتمەندییە بۆماوەیییەکان، نە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و پەروەردە و فێرکردنیش کە کاریگەرییان هەبووە لەسەر بڕیارەکانی، هیچیان بژاردەی خۆی نین. ئەمەشە هاریس بەرەو ئەوە دەبات گومانی لەلادا دروست ببێت، بۆ چەمک و بنەماکانی بەرپرسیارییەتی ڕەوشتی دامەزراو لەسەر شایستەبوونی سزای ڕەها.
بەڵام دیسانەوە پێویستە بزانین کە هەرگیز دژی گرینگی لێپرسینەوە و سزادانە یاسایییەکان نییە لەپێناو پاراستنی کۆمەڵگە، بەڵکوو هاندەری تێگەیشتنە لە ڕەفتارە تاوانکارەکان لەڕێی دەستنیشان کردنی هۆکارە سەرەکییەکان و جەختکردن لەسەر پارێزگاری و چاکسازی و کەمکردنەوەی زیان.
4- خودی مرۆڤ قەوارەیەکی جێگیر نییە
قوڵترین بیرۆکەکانی ئەوەیە، دەشێ مرۆڤ لە وڕێنەی ئەوەدا بژیێت گوایە خودێکی ناوەکی سەربەخۆ و جێگیر بوونی هەیە، زاڵە بەسەر گشت هەست و سۆز و بیرکردنەوەکانی. لەبەرئەوەی لە ئەزموونی ڕۆژانەماندا هەردەم دەبێژین: من بیر دەکەمەوە، من هەست دەکەم، من بڕیار دەدەم.
بەڵام هاریس هانمان دەدات بۆ ئەوەی پرسیار بکەین: ئەو «من»ە کێیە چاودێریی بیرۆکەکان دەکات؟
ئایا خودێکی سەربەخۆ لە بیرۆکە و هەستەکاندا بوونی هەیە، یان هەستکردن بەخۆ کردنیش بەشێکە لە ئەزموونێکی هۆشیاریی؟
پێی وایە هەستکردن بە بوونی خودێکی ناوەندیی دەتوانرێ لە ڕێی لەخۆتێڕامانە هۆشیارانەکانەوە پێکهاتن و گۆڕانی بزاندرێت.
ئەم دیدگەیە لەگەڵ هەندێک لە داب و نەریتە فەلسەفییە بودایییەکان یەک ناگرێتەوە، بە تایبەتی چەمکی ناخودیی (Anatta)، بەڵام ئەو لە چوارچێوەیەکی سروشتیدا پێشنیاری دەکات و پێویستی بە پەسەندکردنی میتافیزیکە ئاینییە بودایییەکان نییە.
5- لەخۆتێڕامان و ئەزموونە گیانییەکان بەبێ ئاین
یەکێک لە بیرۆکە تایبەتەکانی هاریس ئەوەیە، ئەزموونە گیانییەکان تەنیا پەیوەست نین بە ئاینەکانەوە، ئەو دەڵێ جیاوازی هەیە لەنێوان ئەزموونی گیانی وەک پرسێکی مرۆیی کە بەندە بە هۆشیاری و تێگەیشتن و لەخۆتێڕامان، بەرانبەر بە باوەڕە ئاینییەکانی ئەم ئەزموونە بە بوونی هێزە ناسروشتی و نادیارەکان ڕاڤە دەکەن. لەو باوەڕەیە مرۆڤ دەکارێ لەخۆتێڕامان ئەنجام بدات و بگاتە دۆخە هەرە قووڵەکانی ئاگەیی و هۆشیاری، بەبێ ئەوەی باوەڕی بە بوونی جیهانێکی لەئاسابەدەر و سەروو سروشت هەبێت.
لەمەوەش بیرۆکەی کتێبی بەئاگەهاتنەوە لەلایدا هاتە ئاراوە، ئەوەی تێیدا هەموو هەوڵەکانی دەخاتە گەڕ بۆ کۆکردنەوەی لەخۆتێڕامان و فەلسەفە و دەمارناسی لەگەڵ سەرلەنوێ بیرکردنەوە لە سروشتی هۆشیاری و خود.
هاریس جەخت دەکاتەوە تێگەیشتن لە عەقڵ تەنیا ناوەستێتە سەر لێکۆڵێنەوە لێی لە دەرەوە لەڕێی ئەزموونە دەمارەکییەکان، بەڵکوو دەکرێ ئەزموونی خۆیەکی لە ناوەوە بەهۆی لەخۆتێڕامانێکی ڕێکخراو و تۆکمەوە بناسرێت.
بەکورتی تێڕوانینی ئەو ماتریالیزمی بوو بۆ مێشک، لای ئەو هەموو ئەزموونە دەروونییەکانی مرۆڤ (وەک: هۆشیاری، بیرکردنەوە، هەستەکان، بڕیارەکان) تەنیا بەرهەمی کارلێکە فیزیایی و کیمیاییەکانی مێشکن و هیچ لایەنێکی گیانی، یان نادیار لە پشتیانەوە نییە.
هاریس بەشداری لە توێژینەوەیەکدا کردووە (بە بەکارهێنانی ئامێری MRI بۆ پشکنینی مێشک)، تێیدا دەرکەوت کاتێک مرۆڤ باوەڕی بە شتێک هەیە، چی باوەڕێکی ئاینی یاخۆ ماتماتیکی بێت، هەمان ناوچە لە مێشک چالاک دەبێ، ئەمەش واتە زانستی دەمارەکان دەتوانێت لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی دروستبوونی باوەڕەکانیش بکات.
پێنجەم: گرینگترین کتێب و بیرۆکەکانی سام هاریس
1- کۆتایی باوەڕداری: ئایین، تیرۆر، داهاتووی عەقڵ
The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason (2004)
ڕەخنەیە لە باوەڕهێنانی ئاینی و پێوەندیی بە عەقڵانیەت و تووندڕەوی و تووندوتیژییەوە. ئەم کتێبە لە ساڵی 2005دا خەڵاتی PENی پێ بەخشرا.
2- نامەیەک بۆ نەتەوەیەکی کریستیانی
Letter to a Christian Nation (2006)
ڕەخنەیەکی فەلسەفی و عەقڵانییە لە باوەڕە کریستیانییەکان و کاریگەریی ئاین لەسەر ڕەوشت، زانست، سیاسەت و کۆمەڵگە.
3- ئاسۆی ڕەوشت: چۆن زانست دەتوانێت بەها مرۆییەکان دیار بکات
The Moral Landscape: How Science Can Determine Human Values (2010)
بابەتی کتێبەکە، چۆن زانست و زانیاریی زانستی دەتوانن بنچینەیەک بن بۆ دیارکردنی چاکە و خراپە و باشترکردنی ژیان و کامەرانی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ، بەبێ پێویستی بە بوونی ئاین.
4- ویستی ئازاد
Free Will (2012)
ویستی ئازادی مرۆڤ تەنیا ئەندێشە و وڕێنەیە، بڕیارەکانمان بەندن بە هۆکارە دەروونی و بایۆلۆژی و ژینگەییەکانەوە، نەک بە ئازادییەکی تەواو و سەربەخۆ.
5- درۆکردن
Lying (2011)
کاریگەریی درۆ لەسەر تاک و کۆمەڵگە، ڕوونکردنەوەیەک لەسەر ئەوەی چۆن ڕاستگۆیی دەتوانێ متمانە دروست بکات و زیانەکان کەم بکاتەوە.
6- بەئاگاهاتنەوە: ڕێنمایەک بۆ ئەزموونە گیانییەکان بەبێ ئاین
Waking Up: A Guide to Spirituality Without Religion (2014)
لەم کتێبەدا باس لە هۆشیاری، خۆناسین، لەخۆتێڕامان و تێگەیشتن لە سروشتی خود دەکات و پێمان دەڵێت چۆن مرۆڤ دەکارێ ئەزموونی گیانی و هۆشیاریی قووڵ بەدەست بهێنێت، بەبێ پێویستی بوون بە ئاین.
7- ئیسـلام و داهاتووی لێبوردەیی: گفتوگۆیەک
Islam and the Future of Tolerance: A Dialogue (2014
بابەتی کتێبەکە، سام هاریس و مەجد ناواز گفتوگۆ لەسەر ئیسلام، توندڕەوی ئاینی، تیرۆر، ئازادیی بیروباوەڕ و چۆنەتی دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی کراوە و لێبوردە و بنەماکانی پێکەوەژیان دەکەن.
شەشەم: چالاکیی هزری و ڕۆشنبیری
چالاکیی سام هاریس تەنها لە نووسیندا سنووردار نەبووە، بەڵکو بۆ وانەوتنەوە، دیبەیت و کۆڕ و کۆبوونەوە، گفتوگۆی هزری و میدیای دیجیتاڵیش جێدەستی باڵای هەیە.
لە دیارترین چالاکییەکانی:
1- بزوتنەوەی بێباوەڕیی نوێ:
بەشداریی بەردەوامی هەیە لە گفتوگۆیە هزرییەکانی داڕشتنەوەی پێوەندیی نێوان ئاین و زانست و عەقڵانیەت لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.
2- ڕێکخراوەی Project Reason :
بەشداریی لە دامەزراندنی ئەم ڕێکخراوەیەدا کرد، ئامانجی بڵاوکردنەوەی زانیاریی زانستی، بەها عەلمانییەکان و بیرکردنەوەی عەقڵانییە.
3- پۆدکاستی Making Sense :
لە ڕێی ئەمەوە گفتوگۆ لەبارەی فەلسەفە، هۆشیاری، ڕەوشت، سیاسەت، زیرەکیی دەستکرد و داهاتووی مرۆڤایەتی پێشکەش دەکات.
4- ئەپی Waking Up :
ئەپێکە بۆ بایەخدان بە ڕاهێنان لەخۆتێڕامان و هۆشیاریی خود، ڕوونکردنەوە فەلسەفی و زانستییەکان.
حەفتەم: هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەیی لە پڕۆژە هزرییەکەی سام هاریس
ئەگەر ڕاشکاوانە لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە سەرنج بدەینە بیروڕاکانی هاریس، پێویستە وەک ڕاستییەکی کۆتایی تەواو و بێ کەموکوڕی نەیان بینین، بەڵکوو بەشێوەی پڕۆژەیەکی فەلسەفی و هەوڵێک بۆ کۆکردنەوەی سروشتی زانستی و ڕەوشت و هۆشیاری و ڕەخنەی ئاین. لەبەرئەوەی ئەم پرسانە هێشتا مشتومڕییەکی فەلسەفی زۆریان لەسەرە، بابەتگەلە زانستییەکانیشی وەک بیردۆزێکی زانستی تۆکمە و پتەو کۆدەنگی ئەکادیمییان بەدەست نەهێناوە.
دەکرێ بابەتە سەرەکییەکانی بەرانبەر بەو ڕەخنانەی لێیان دەگیرێن زۆر بەکورتی بەم چەند دێڕە هەڵ بسەنگێنرێت؛
1- ئاین
هاریس: بەشدارییە هزرییەکەی بەتەواوی چڕی دەکاتەوە لە بەرگریکردن لە ئازادیی ڕەخنە و عەقڵانیەت.
ڕەخنەگران: پێیان وایە گشتگیرییەکی یەکجار بەرفرەوان هەیە لە بیروڕاکانی بەتایبەتیش لە بابەتگەلە ئاینییەکانیدا.
2- ڕەوشت
هاریس: بەستنەوەی ڕەوشت تەنیا بە سوودمەندبوون و خۆشگوزەرانیی بوونەوەرە هۆشیارەکان.
ڕەخنەگران: سەلماندنی ئەوەی خۆشگوزەرانیی تاکە هۆکاری بنچینەیی بنەمای ڕەوشتە کارێکی سەخت و دژوارە.
3- هۆشیاری
هاریس: دووبارە بیرکردنەوە و پێدانی پێناسەی نوێ بە سروشتی خود و ئەزموونە خۆیەکییەکان.
ڕەخنەگران: چارەسەرنەکردنی کێشە هەرە ئاڵۆزەکەی پێناسەی چەمکی هۆشیاری لەلایدا ڕوون نییە.
4- ویستی ئازاد
هاریس: خستنەڕووی کاریگەریی هۆکارە دەمارەکی و دەروونییەکان.
ڕەخنەگران: بەبەردەوامی ناکۆکییەکی تووند هەیە لەسەر مانای ڕاستەقینەی ئازادی و بەرپرسیاریەتی.
5- لەخۆتێڕامان
هاریس: پێداگرتن لەسەر لەخۆتێڕامان بنچینەیە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەزموونە گیانییەکان لە دەرەوەی چوارچێوەی ئاین.
ڕەخنەگران: ئاسان نییە لەخۆتێڕامان و ئەزموونە کەسییەکان بکەینە پێوەرێکی گشتی، هاوکات نەگونجانی ئەمە لەگەڵ بنەماکانی ڕێبازە زانستییەکان.
................................
سەرچاوە بنەڕەتییەکان:
کتێبەکانی سام هاریس لەبەشی پێنجەمی بابەتەکە ئاماژەیان پێ کراوە.
سەرچاوەی ڕەخنەکان:
- Van der Merwe, R. (2025). 15 years on: Sam Harris’s Moral Landscape, a Retrospective Critique. Ethic@, 24, 1–31.
- Chalmers, D. J. (1996). The Conscious Mind. Oxford University Press.
- Hume, D. (1739–1740). A Treatise of Human Nature.
ئەو بابەت و هەواڵانەی کە ناوی نووسەرەکانیان دیار و ئاشکرایە، تەنیا نووسەرەکەی بەرپرسیارە، نەک کوردستانپۆست
بابەت:
گشتی
بابەتی دیکە
بابەتە پڕبینراوەکان
