هەشت ڕۆژ دادگاییکردن و بڕیاری لە سێدارەدانی ئۆجالان (رۆژی شەشەم)

لەو دانیشتنەی کە ئەمڕۆ لە ئیمرالی بەڕێوەچوو، لە وتەی کۆتایی بنەڕەتیدا کە لەلایەن جەودەت ڤۆلکان، سەرۆکی داواکاری گشتی دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ژمارە 2ی ئەنقەرە خوێندرایەوە، چەند بەشێک لە وتە جیاوازەکان و بەرگرینامەکەی تۆمەتبار ئۆجەلان وەرگیرابوون.

لە وتەی کۆتاییەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ئۆجەلان لە وتەکانیدا دانی بەوەدا ناوە کە دامەزرێنەری پەکەکەیە و لە سەرەتادا دەیانویست "دەوڵەتی کوردستان" دابمەزرێنن، هەروەها تۆمار کراوە کە دواتر لە ژێر ناوی "پڕوپاگەندەی یەکێتیی ئازاد" باس لە ئامانجێکی نوێ کراوە.

لە وتەکەدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە تۆمەتبار ئۆجەلان لە بەرگرینامەکەیدا "ڕاستگۆ نەبووە" و ڕێکخراوەکە دەستبەرداری ئامانجی دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ نەبووە، و دووپات کراوەتەوە کە "ڕاگەیاندنی ئاگربەستی یەکلایەنە لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە، لەپێناو ئەوەدایە کە ڕێکخراوەکە کەمێک باشتر خۆی ئامادە بکات و هەلی هەنگاوی سیاسی و دیپلۆماسی بەدەست بهێنێت."

لە وتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە نابێت گوێ بە قسەکانی ئۆجەلان بدرێت سەبارەت بە "دەستبەرداربوونیان لە ئامانجی دامەزراندنی کوردستان"، ڕوون کراوەتەوە کە دەبێت ئەمە وەک "هەوڵێکی تۆمەتبار ئۆجەلان بۆ دەربازبوون لەو چەقبەستووییەی تێیکەوتووە" هەڵبسەنگێندرێت.

هەروەها لە وتەکەدا کە چەند بەشێکیشی لە قسەی سکاڵاکاران (بەشداربووان) لە دانیشتنەکەدا وەرگرتبوو، بەم شێوەیە هاتووە:

"ژمارەی ئەو هاووڵاتییانەی بەڕەچەڵەک کوردن و لە کاتی شەڕکردن دژی چەتەکانی پەکەکە شەهید بوون، تەنها بەوانەوە سنووردار نییە کە لەم دانیشتنەدا قسەیان کرد. منداڵانی زۆرێک لە هاووڵاتییانی تورکی بەڕەچەڵەک کورد، کە لە کەیسەکەدا بەشدارن بەڵام لە دانیشتنەکەدا قسەیان نەکردووە، لەلایەن چەتەکانی پەکەکەوە شەهید کراون. هەروەها هێشتا ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییانی تورکی بەڕەچەڵەک کورد هەن کە لە نێو هێزە ئەمنییەکاندا دژی چەتەکانی پەکەکە خەبات دەکەن. سەرەڕای ئەوەش، پاسەوانانی کاتیی گوندەکان کە لەپاڵ هێزە ئەمنییەکانماندا دژی چەتەکانی پەکەکە وەستاونەتەوە، هاووڵاتییانی بەڕەچەڵەک کوردی ئێمەن. لە دەوڵەتی کۆماری تورکیادا نە هیچ زوڵمێک لە کورد کراوە و نە کورد نکوڵی کراوە."

لە وتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ناکرێت ئەو کردەوە تیرۆریستییانەی لەلایەن پەکەکەوە لە تورکیا دەستیان پێکردووە و بەرەو فراوانبوون چوون وەک "بزووتنەوەی سەربەخۆیی" قبوڵ بکرێن، و تێیدا هاتووە: "چونکە ئەو نەتەوانەی لە نێو خەباتی سەربەخۆيیدان، هەوڵ دەدەن سەروەریی خۆیان لە نێو وڵاتەکەیاندا کارا بکەن. بەو ئامانجەشەوە، شەڕکردن دژی ئەو هێزانەی کە بە شێوەیەکی نایاسایی بانگەشەی سەروەری دەکەن لەسەر ئەو پارچە خاکە، تەنها دەتوانرێت وەک خەباتی سەربەخۆیی هەژمار بکرێت."

هەروەها ڕاگەیەندراوە کە پەکەکە ڕێکخراوێکی نایاساییە، و سەرجەم ئەو جوڵە تیرۆریستییانەی ئەنجامی داون لەدەرەوەی یاسان و لەگەڵ مرۆڤایەتیدا یەکناگرنەوە، و بەپێی یاساکان هەریەکەیان تاوانێکی جیاواز پێکدەهێنن، و وەبیریشهێنراوەتەوە کە ئامانجی ئەمانە "وەستانەوەیە دژی سیستەمی دەوڵەت".

لە وتەکەدا بەم شێوەیە بەردەوام بوو:

"زۆر ڕوونە کە ئەم ئامانجە ئاراستە کراوە بۆ لێدان لە یەکپارچەیی خاک و نەتەوەی دەوڵەتی کۆماری تورکیا، پێکهاتە سیاسییەکەی، و ڕێگریکردن لە پاراستنی ئاسایش و ئازادییەکانی تاک کە دەوڵەت ئەرکی پاراستنیانی لەئەستۆدایە، و ڕێگریکردن لە دابینکردنی خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی و گەشەکردن و پێشکەوتنی وڵات. ئەو پارچە خاکەی کە ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە وەک ئامانج نیشانی دەدات، لەژێر سەروەریی کۆماری تورکیادایە."

لە وتەکەدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە یاسای نێودەوڵەتی لە هەموو بارودۆخێکدا تیرۆر قەدەغە دەکات و وەک پێشێلکارییەکی گەورەی مافەکانی مرۆڤ چاو ڵیدەکات، و ئەمەی خوارەوە تۆمار کراوە:

"پێدانی ماف لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتی و دادگاییکردنەوە، و پێدانی پێگەی سیاسی و کەسایەتی یاسایی بە پەکەکە و سەرکردەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان - کە ژمارەیەکی زۆر لە کردەوەی تیرۆریستی چەکداری نایاسایی بە شێوەیەکی بەرفراوان ئەنجامداوە، و لە ڕووی یاسای ناوخۆیی و دەرەکییەوە هیچ گومانێک لەسەر ئەوە نییە کە ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە، و بەهۆی کردەوە و چالاکییەکانییەوە لەلایەن وڵاتانی ئەوروپاشەوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی و تیرۆریست هەژمار دەکرێت - کارێکی نایاساییە. تۆمەتباری دەستبەسەرکراو ئۆجەلان، لە بەردەم یاسادا تۆمەتبارێکی تاوانی تیرۆرە. لە دەرەوەی حوکمەکانی مافەکانی مرۆڤ و ڕێکارەکانی دادگاییکردن، هیچ مافێکی پێ نادرێت."

هەروەها لە وتەکەدا هاتووە کە نابێت دەوڵەتی کۆماری تورکیا و وڵاتەکەی بکرێنە "گۆڕەپانی تاقیکردنەوە" بۆ ئایدۆلۆژیا و ئەو ناوەندە تیرۆریستییانەی لەو پێناوەدا دەجوڵێنرێن. جەخت لەوە کراوەتەوە کە ئەوانەی هەوڵی ئەوە دەدەن، لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی یاساکانی کۆماری تورکیا دەبنەوە، و ئەم دەستەواژانەی تێدا هاتووە:

"پێویستە هیچ کەسێک کەمترین گومانی لەمە نەبێت. بەپێی دەستوور، کۆماری تورکیا کۆمارێکە؛ دەوڵەتێکی یاسایی دیموکراسی، عەلمانی و کۆمەڵایەتییە، ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرێت لە چوارچێوەی ئارامی کۆمەڵگا، هاوپشتی نەتەوەیی و تێگەیشتن لە دادپەروەری، و پابەندە بە ناسیۆنالیزمی ئەتاتورکەوە. ئەم خەسڵەتە بنەڕەتییانەی دەوڵەتەکەمان، پێش دامەزراندنی ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە کە تۆمەتبار ئۆجەلان تۆوەکەی چاند، پەسەند کراون و لەمێژە بوونیان هەیە. ناتوانرێت لە دەسەڵاتی هیچ هێز و دامەزراوەیەکدا بێت کە بیانگۆڕێت، زیانیان پێبگەیەنێت، یان لەناویان ببات."

لە وتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە چەمکی "یەکێتیی ئازاد" کە لەلایەن تۆمەتبارەوە بەکارهاتووە، هیچ پەیوەندییەکی بە چەمکی "یەکێتیی دیموکراسی"یەوە نییە.

لە بەشی کۆتایی وتەکەدا، لەبەر ئەوەی تاوانی تۆمەتبار بە سەلمێنراو  دابنرێت، داوا کراوە بەپێی ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیا سزابدرێت، بڕیاری بەردەوامبوونی مانەوەی لە زیندان بدرێت، و ئەو کەلوپەل و پارانەی لە ئەمانەتدا تۆمارکراون و دەرکەوتووە کە هی ڕێکخراوەکەن، دەستیان بەسەردا بگیرێت.

------------------

لە دانیشتنی ڕێکەوتی 8ی حوزەیرانی 1999ی دادگاییکردنی تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان، سەرکردەی ڕێکخراوی تیرۆریستی، ڕاپۆرتی کۆتایی لەلایەن جەودەت ڤۆلکان، سەرۆکی داواکاری گشتیی دادگای ژمارە 2ی ئاسایشی دەوڵەت لە ئەنقەرە و تەڵعەت شالک، داواکاری گشتیی کۆمارەوە خوێندرایەوە.

داوایەکی گشتی دژی تۆمەتباری دەستبەسەرکراو عەبدوڵڵا ئۆجەلان تۆمار کراوە بەپێی ئیدیعانامەی ڕێکەوتی 26.04.1999 (بە ژمارەی ئامادەکاری 1997-514 و ژمارەی بنەڕەتی 1999-1998 و ژمارەی ئیدیعانامەی 1999/78)، بە داواکاریی دادگاییکردن و سزادانی بە تۆمەتی ئەنجامدانی کردەوە بە مەبەستی خستنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتێکی بیانی بۆ هەموو یان بەشێک لەو خاکەی لەژێر سەروەریی دەوڵەتدایە، یان کەمکردنەوەی سەربەخۆیی دەوڵەت یان تێکدانی یەکێتییەکەی، یان جیاکردنەوەی بەشێک لەو خاکەی لەژێر سەروەریی دەوڵەتدایە لە ئیدارەی دەوڵەت. ئەم دۆسیەیە یەکیگرتووە لەگەڵ ئەو دۆسیە گشتییانەی کە پێشتر دژی هەمان تۆمەتبار کراونەتەوە لەگەڵ دۆسیەی بنەڕەتی ژمارە 1999/21ی دادگاکەتان. لە کاتی دادگاییکردنەکە کە لە دوورگەی ئیمرالی دەستیپێکردووە و بەردەوامە لە دانیشتنی ڕێکەوتی 04.06.1999دا، مۆڵەتمان پێدرا بۆ ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکەمان سەبارەت بە کرۆکی کەیسەکە.

لەبەر ئەوەی لێکۆڵینەوە لە ئیدیعانامەی دۆسیەی کۆتایی دژی تۆمەتبار زانیارییەکی بەرفراوانی خستووەتەڕوو دەربارەی دامەزراندن، ئامانج، بەرنامە، ستراتیژی، پێکهاتە و چالاکییە گشتییەکانی ڕێکخراوی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) کە تۆمەتبار سەرکردایەتی دەکات و بۆ ماوەی 15 ساڵە بێ وەستان بەردەوامە لە چالاکییە تیرۆریستییەکانی، هەروەها ئەو کارانەی کە ئەنجامی داون و سروشت و هەڵسەنگاندنی یاساییان، بۆیە پێمان باش نەبوو دووبارەی بکەینەوە. ڕاپۆرتەکەمان سەبارەت بە کرۆکی کەیسەکە بە هەڵسەنگاندنی بەرگرییەکانی تۆمەتبار ئۆجەلان لە قۆناغە جیاوازەکاندا، و ئەو دۆخە کرداری و یاساییەی کە لە کاتی دادگاییکردندا دەرکەوتووە، ئامادە کراوە.

تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە لێکۆڵینەوەکەی لە دانیشتنی 31.05.1999دا دانی بەوەدا نا کە خۆی بەرپرسی پلە یەکە لە هەموو ئەو کردەوانەی کە لەلایەن ئەندامانی ڕێکخراوەکەوە لەسەر بنەمای ڕێنماییەکانی خۆی ئەنجام دراون، تەنانەت ڕایگەیاند کە دەبێت ژمارەی مردنەکان زیاتر بێت لەوەی لە ئیدیعانامەکەدا هاتووە. هەروەها لە دانیشتنی 01.06.1999دا دانی بەوەدا نا کە ئەو وتانەی لە کاتی لێکۆڵینەوەی سەرەتاییدا لەلایەن جەندرمە و داواکارانی گشتیی دادگای ئاسایشی دەوڵەتەوە لێی وەرگیراون، و هەروەها یەکەم لێکۆڵینەوەی کە لەلایەن دادوەری ئەندامی یەدەگی دادگای ئاسایشی دەوڵەت لە ئەنقەرە تۆمار کراوە، وتەی ڕاستن و بە ئیرادەی ئازادی خۆی و بێ ئەوەی ڕووبەڕووی هیچ فشارێک ببێتەوە داویەتی.

هەروەها تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە لاپەڕە 69ی بەرگرییە نووسراوەکەیدا کە پێشکەشی سەرۆکایەتی دادگای ژمارە 2ی ئاسایشی دەوڵەت لە ئەنقەرەی کردووە، بە ڕوونی دانی بە بەرپرسیارێتی ڕێکخراوی PKKدا ناوە لە کردەوەکاندا.

تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان - دامەزرێنەری باندی چەکداری PKK کە لە مادەی 125ی یاسای سزادانی تورکیادا هاتووە، کە چالاکی بەردەوامی لەسەر خاکی تورکیا ئەنجامداوە بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لەسەر بەشێک لەو خاکەی کە لەژێر سەروەری دەوڵەتدایە، و هەزاران کردەوەی تیرۆریستی ئەنجامداوە، و بە دڕندانە دەیان هەزار هاوڵاتیمانی کوشتووە، و بە هەمان شێوەش خەڵکێکی زۆری کەمئەندام کردووە؛ کە ناچار بوو سووریا بەجێبهێڵێت کە بۆ ماوەیەکی زۆر لێی مابووەوە و لەوێوە ڕێکخراوەکەی بەڕێوەدەبرد، و داواکارییەکانی بۆ مافی پەنابەری لەو وڵاتانەی پەنای بۆ بردن قبوڵ نەکرا، تا لە کۆتاییدا لە کینیا دەستگیر کرا و ڕادەستی یەکە ئەمنییەکانمان کرا؛ کە لە سەرەتادا نازناوی "سکرتێری گشتی" و دواتر نازناوی "ڕێبەر" و "سەرۆکی گشتی"ی پەکەکەی بەکارهێناوە کە تەنانەت دوای دەستگیرکردنیشی بەردەوام بوو لە چالاکییە تیرۆریستییە چەکداری و جوداخوازە نایاساییەکانی - لە وتەکانیدا کە لە 22ی شوباتی 1999 بە داواکارانی گشتی دادگای ئاسایشی دەوڵەتی داوە دەڵێت: "ڕاستە کە من دامەزرێنەری ڕێکخراوی پەکەکەم. هەروەها ڕاستە کە سەرکردایەتی ئەم ڕێکخراوەم کردووە، و بە سەرکردایەتی من خەباتێکی چەکداریم لەسەر خاکی تورکیا دەستپێکردووە. لە سەرەتادا بەڕاستی چەمکێکی وەک دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانمان هەبوو. ئەمەش ڕاستە. بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی ڕووداوەکاندا، گەیشتمە ئەو دەرەنجامەی کە نابێت دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دابمەزرێت، بەڵکو دەبێت کورد وەک گەلێک کە ڕۆڵی هەبووە لە دامەزراندنی کۆماردا، لە ژینگەیەکدا یەکبخرێت کە تێیدا ئازاد بێت. لەسەر ئەم بنەمایە، گەیشتمە ئەو دەرەنجامەی کە دەتوانین پێکەوە بژین دوای ئەوەی ئازادی ئابووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتووریمان بەدەستهێناوە..."

وە لە دووەم وتەیدا کە بە خواست و ئیرادەی خۆی لە 03.04.1999 داویەتی دەڵێت: "...وەک دەزانن، من دامەزرێنەری پەکەکەشم. کاتێک پەکەکە دامەزرا، بەرنامەکەشیمان داڕشت. لەو کاتەدا کورد چەمکی کوردستانی سەربەخۆشی هەبوو. بڕیار بوو سیستەمێکی نوێ لەسەر بنەمای مارکسیستی بهێنین. بەڵام گۆڕانی ڕووداوەکان و کات پێی نیشانداین کە ئەم بەرنامەیە خەیاڵییە... لە ڕووی زانستیشەوە سەلمێنراوە کە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی مەحاڵە. وە پێویستیش نییە. هەموو شتێک دەکرێت لە ژینگەیەکی دیموکراسیدا لە ناو کۆماری تورکیای ئێستادا بەدی بهێنرێت. من گەیشتمە ئەم دەرەنجامە."

تۆمەتبار کە لە قۆناغی لێکۆڵینەوەی سەرەتایی و لێکۆڵینەوەی کۆتاییدا ڕایگەیاند کە دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری باندی چەکداری پەکەکەیە، و بەرپرسی پلە یەکە لێی، و پەکەکە لە سەرەتادا بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دامەزراوە، بەمەش دانی بە تاوانەکەیدا ناوە، لە بەرگرییە نووسراوەکەیدا سەبارەت بە باندی چەکداری و پەکەکە و دادگاییکردنی خۆی ئەمەی خوارەوەی خستووەتەڕوو:

لە بەرگرییە نووسراوەکەی تۆمەتبارەوە: "پەکەکە لەسەر ئەو بنەما بابەتییەی کە ژێرخان و سەرخانی کۆمار لە ماوەی 50 ساڵدا هێنابوویە ئاراوە، و لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی پراکتیکی و تیۆری بۆ سەردەمی گەردەلوولەکان و شۆڕشە دژەکان لە جیهاندا بۆ دۆخێکی یۆتۆپیایی و تیۆری، لەدایک بوو و گەشەی کرد. لە سەرەتادا وەک بزووتنەوەیەکی ئایدۆلۆژی لە نێوان ساڵانی 1970 و 1980دا، پاشانیش وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی و چالاکییەکی لە نێوان ساڵانی 1980 و 1999دا دەرکەوت، و بەڕاستی دوایین بزووتنەوەی گەورەی ڕاپەڕینی کوردە... لە مێژووی پەکەکەدا، زۆر گرنگە جیاوازی بکرێت لە نێوان دوو قۆناغی گرنگ لە پرسی جیابوونەوە و یەکگرتندا. لە قۆناغی دەرکەوتندا، لە لایەکەوە سەرکوتکردن و ئینکارکردن هەبوو کە سەردەمانێک گەیشتە ئاستی قەدەغەکردنی زمان، لە لایەکی تریشەوە لێنزیکبوونەوەی یۆتۆپیایی و دروشمئامێز بۆ ئەو کێشانەی کە لەو سەردەمەدا زاڵ بوون، هەروەها لەگەڵ جوداخوازییەک کە لەسەر بنەمای ترس و گومان لە ناسیۆنالیزمی کوردیدا دامەزراوە تێگەیشتن لە بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی لە سەرتاسەری جیهان وەک دروستکردنی دەوڵەتی جیا... هەڵگرتنی قەدەغەی زمان لەلایەن دەوڵەتەوە لە سەرەتای نەوەدەکاندا، و ئەو ئازادییە سنووردارەی کە بە بواری زمان و کولتوور درا، و قبوڵکردنی کێشەکە لەلایەن بەرپرسە باڵاکانەوە و کارکردنیان بۆ چارەسەرکردنی، و لە کۆتاییدا لێنزیکبوونەوەی من بۆ ڕاگەیاندنی ئاگربەست لە ئاداری 1993دا؛ بە ڕوونی ئەو سەردەمەی دەرخست کە تێیدا وردە وردە جەختمان لەسەر پێکەوەژیانی ئازاد دەکردەوە. لەو ساڵانەوە، پروپاگەندە بۆ یەکێتی ئازاد زاڵ بوو." (بەرگری نووسراو، لاپەڕە 19-20).

"بەتایبەتی دوای هەڵوەشانەوەی یەکێتی سۆڤیەت و جەنگی کەنداو، ئەو پرسەی کە پەیوەندییەکی نزیکی بە تورکیاوە هەبوو، چارەسەرکردنی کێشەی کوردی کردە شتێکی ژیانی، و ڕێگای ئەمەش بە ناو دیموکراسییەکی گشتگیردا تێدەپەڕی کە بەڕاستی پێداویستییەکی بنەڕەتیی دواکەوتوو بوو. پەکەکە لێرەدا بەرەنگاری کرد، و لەبری ئەوەی خۆی بەرەوپێش ببات، لە ڕێگەی دووبارەکردنەوەی زۆرەوە بەرەنگاری کرد... لە کاتێکدا دەبوایە لە هەڵوەشانەوەی سۆسیالیزمی ڕاستەقینەوە شێوازی چارەسەری دیموکراسیمان هەڵێنجایە. دەبوایە ببینین کە بنەمای 'مافی چارەی خۆنووسین بۆ نەتەوەکان' ئیتر ڕەوایەتی لەدەستداوە، و تەکنەلۆژیای زانستی گۆڕاوە، و لە ڕاستیدا تێگەیشتن لە دەوڵەتی نەتەوەیی کە بەرهەمی پێشکەوتنی سەدەی 17 بەدواوەیە، هەڵوەشاوەتەوە، و چارەسەرەکە خۆی واقعیانەتر بووە. بە کورتی، دەبوایە بەرنامەی 70کان جێبهێڵرێت و بگەینە بەرنامەیەکی نوێ. زمانی پراکتیکی ئەمەش، دەبوایە بگاتە هێڵێکی کرداری کە تەرکیز بخاتە سەر چالاکی سیاسی و دیموکراسی لەبری ئەو توندوتیژییەی کە وردە وردە تێکدەچوو و دەبووە هۆی ئازار و زیانی زۆر." (بەرگری، لاپەڕە 26).

"ئەگەر پراکتیکی من بە وردی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، ئەوە زۆر بە ڕوونی دەبینرێت و بە کتێبی پڕ لە بەڵگەنامە دەسەلمێنرێت. باشترین و مانادارترین و گونجاوترین ئازادی و سەربەخۆیی، تەنانەت ئەگەر ئەم شوێنە کوردستانیش بێت، تەنها لە چوارچێوەی سنوورەکانی 'میساقی میللی'ی گشتیی تورکیادا دەکرێت. سەلماندنی ئەمە لە ڕووی زانستییەوە قورس نییە. کوردستانێکی جیابووەوە، دەبێتە بوکەڵەی دەستی هێزێکی کۆتاییپێهاتوو، و کوردستانێک دەبێت کە ناتوانێت لە کۆشکی هاوکارە خائینەکان تێپەڕێت. کوردستانێکی جیابووەوە، دەبێتە هی بێگانەکان و هاوکاران نەک هی گەل، کە ئەمەش زیاتر خەیاڵە. بەڵام زۆرجار وەک یارییەکی هێزە بەرژەوەندخوازەکان دووبارە دەکرێتەوە. مێژوو زۆر بە باشی دەریدەخات کە چۆن هەموو یارییەکان لە ڕاپەڕینەکاندا ئەنجام دراون، و چۆن گەل تووشی کارەسات بووە. لە ڕاپەڕینەکەی خۆشماندا ئەمەمان بینی. ئەگەر باس لە یارییە دەرەکییەکان بکەین، ئامانجی سەرەکیم ئەوەیە ئاشکرای بکەم کە دەیانەوێت لەم وەرچەرخانەدا پاشەکشە بکەن و پێیان وایە بە بەکارهێنانی کێشەی کورد وەک ئامرازێک سەرکەوتوو دەبن تێیدا. لە هەستیارترین سەردەمەکانی مێژوودا ئەم یارییانە کراون. کاتێکیش بێ چارەسەر ماونەتەوە، بە سەرکەوتوویی یارییان پێ کراوە... کەواتە، چارەسەرکردنی کێشەکە بە دەستی خۆمان، بریتییە لە گۆڕینی بۆ چەکێکی بەهێزی خۆمان لە دژی ئەوانەی دەیانەوێت یاری پێبکەن. لە بەرگرییەکەمدا خستمەڕوو کە ئەمە زۆر گونجاوە و تەنها چارەسەری ئێمەیە. ئەزموونی خۆشمان باشترین بەڵگە بوو بۆ ئەمە. کەواتە ئێمە هەقمانە کە دەڵێین 'ئەم چارەسەرە برایانەیە کە بۆ یەکەمین جار بە ئیرادەی ئازاد بەدی دەهێنین، دەبێتە پرۆسەیەکی مێژوویی نوێ'... کردنی دادگاییکردنی خۆم بە بیانوویەک بۆ ئاشتییەکی ئەرێنی، بنەڕەتیترین ئامانجی دیموکراسیانەی منە. بەرگرییەکەم لە بنەڕەتدا پەیوەستە بەم ئامانجەمەوە..." تۆمەتبار بۆچوونی لەم شێوەیەی خستووەتەڕوو.

لە ڕاپۆرتی سیاسی کە لەلایەن تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە لە کاتی کۆنگرەی 5ەمدا پێشکەش کراوە: "...لە ساڵی 1993دا، ویستمان ئەو سەردەمە - کە تا ڕادەیەک قۆناغێکی گواستنەوە بوو - بە ڕاگەیاندنی ئاگربەستێک لە قازانجی خۆمان بیگۆڕین، و ئەمە هەنگاوێکی زۆر گرنگ بوو. بەلایەنی کەمەوە بیرمان لەوە کردەوە کە ئەوان ئەمە بە دەرفەتێک دەزانن و دەبوژێنەوە. لە ڕاستیدا ئەمە دەرفەتێک بوو هەم بۆ هەناسەدانێکی درێژخایەن و هەم بۆ ئامادەکاریش. هەندێک کەس ئەم ئامادەکارییەیان کرد. بەڵام دیسانەوە لەلایەن پێکهاتەی سەرکردایەتییەکانمانەوە، ئەمە وەک پێویست هەڵنەسەنگێندرا." (دۆسیەی 38).

هەروەها، لەژێر ناوی 'سەرکردایەتی پارتی پەکەکە'، لە فەرمانێکی بێتەلدا کە لە ڕێکەوتی 08ی تشرینی یەکەمی 1998دا بۆ هەموو ئەندامانی پارتەکە و شەڕڤانانی (ARGK) سەبارەت بە ئاگربەست ناردوویەتی: "...زۆربەتان ئەرک دەگرنە ئەستۆ. ئەرکەکە دەتوانێت لەسەر ئەم بنەمایە بێت. بێگومان دوژمنیش بۆ ماوەیەکی کورت ئامانجێکی ئاوای هەیە. باس لە بنەبڕکردن دەکات... ئێمەش مافی وەڵامدانەوەمان هەیە و پەسەندە. واتە، لە ڕێگەی ڕێکخستنی باشی خۆمانەوە، ئەرکی ئەوەمان لەسەرە کە لەسەر بنەمای گۆڕان و وەرچەرخان بە ڕێژەی 10 هێندە وەڵام بدەینەوە. ئێمە ڕووداوی ئاگربەستمان، ئەگەر یەکلایەنەش بێت، تەنها بۆ ئەوە ڕێکخست کە ئاستی ئامادەکاریمان کەمێک زیاتر بکەین و دەرفەتی هەنگاونان لە ڕووی سیاسی و دیپلۆماسییەوە بەدەست بهێنین. ئەمە سەرکەوتوو بووە. بەڵام کەمە. هێشتا کاری تر هەن کە دەبێت بکرین. دوژمنیش ئەمە دەزانێت و زۆر توند هەڵسوکەوت دەکات." (دۆسیەی 19).

لە ڕێنماییە بێتەلییەکانی تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ڕێکەوتی 16.10.1998 کە ئاراستەی بەرپرسانی ئەوەی پێی دەگوترا "ویلایەتی بۆتان" کرابوو: (چۆن دەرچوون لە ئەنقەرە بە واتای بە پارتیکردن هات، و چۆن توانرا بە کرانەوە بە ڕووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە سوپاکردن بەدەست بهێنرێت، بە هەمان شێوە کرانەوەی زۆر بە ڕووی گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەبێت بێگومان وەک هەنگاوێکی جدی لە بواری بە دەوڵەتبووندا هەڵبسەنگێنرێت. باوەڕم وایە کە قۆناغی نوێ زۆر بەهێزتر دەبێت لەمە... نوێبوونەوە و لێهاتوویی لە شێوازی شەڕی گەریلادا... کاریگەرترین وەڵام دەداتەوە) ئەم جۆرە قسانەی نیەتی ڕاستەقینەی خۆی دەردەخەن.

لێرەدا دەبێت سەرنج بدرێتە بەرواری ڕێنماییەکە. ڕێنماییەکە لە 16ی تشرینی یەکەمی 1998 دراوە. لەم بەروارەدا عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ئامادەکاریدا بوو بۆ دەرچوون لە سووریا و چوون بۆ ئەوروپا بەهۆی ئەوەی دەوڵەتی کۆماری تورکیا گوشاری خستبووە سەر سووریا. لە ڕێنماییەکەیدا بۆ ئەوەی پێی دەگوترا ویلایەتی بۆتان لە 16ی تشرینی یەکەمی 1998، عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەرچوونی خۆی و کرانەوەی بە ڕووی گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بێگومان وەک هەنگاوێکی جدی لە بواری بە دەوڵەتبووندا هەڵسەنگاندووە و بەو شێوەیەش بۆ بەرپرسانی ناوچەکەی ڕوون کردووەتەوە.

جێی سەرنجن ئەو وشانەی کە قەساوەت و ئامانجی ئەو دەردەخەن، لەو ڕێنماییە بێتەلییانەی کە لە ساڵی 1995دا بە فەرماندەی ناوچەی هاتای داوە بە مەبەستی پەیداکردنی داهات بۆ ڕێکخراوەکەی و ترساندن و سەرکوتکردنی نەیارانی: (ئێستا بە تایبەتی نزیک دەبنەوە لێیان. واتە لە بنەڕەتدا پەیوەندییە دۆستانەکانمان پێ دەڵێن و بێگومان هەوڵ دەدەن بەدەستیان بهێنن. بەڵام پێموایە بەشی تورکی فاشیستیش دەترسێنن. پێموایە ئەو چالاکییانەی لە سەرەتادا کردمان گرنگن. بەڵام بەو مەرجەی گشتی نەکەن. ئەو هەژارانە بەدەست بهێنن، بەڵام سەرکردە مەترسیدارەکانیش پان بکەنەوە. بێگومان بێ بەزەییانە لێبدەن لە بەرژەوەندییەکانیان. وە وەک وتم، لە ڕاستیدا ئەم ناوچەیە ناوچەیەکی دەوڵەمەندە. دەتوانن زۆر شتیان، دەوڵەمەندەکانیان، ناچار بە باج (سەرانە) دان بکەن. لەمەودوا ئەگەر هەستی پێبکەن، دەرفەتەکانی داهاتمان زۆر زیاد دەکات)

تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە بەرگرییەکەیدا ڕاستگۆ نییە. دەستبەرداری ئەو ئامانجە نەبووە کە بریتییە لە دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ کە ئامانجی دامەزراندنی باندی چەکداری پەکەکەیە. ڕاگەیاندنی ئاگربەستی یەکلایەنە لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە، بۆ ئەوەیە ڕێکخراوەکە کەمێک باشتر ئامادە بێت و دەرفەتی هەنگاوی سیاسی و دیپلۆماسی بەدەست بهێنێت.

ئەو وەرگیراوانەی سەرەوە لەو ڕاپۆرتەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان پێشکەشی کۆنگرەی 5ەمی کردووە و لە شیكردنەوەی پەیوەندییە بێتەلییەکانەوە وەرگیراون، دەریدەخەن کە ئەو لە ئاگربەستەکەدا ڕاستگۆ نەبووە، و ئاگربەستەکەی، ئەگەر یەکلایەنەش بێت، بۆ ئەوە جێبەجێ کردووە کە ئاستی ئامادەکاری ڕێکخراوەکە زیاد بکات، و دەرفەتی هەنگاوی دیپلۆماسی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت، و دەوڵەتی کۆماری تورکیا ناچار بکات ڕێکخراوەکەی وەک لایەنێک قبوڵ بکات.

عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە بەرگرییەکەیدا دەیگوت کە لە سەرەتادا چالاکییان بۆ ئامانجی دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ ئەنجامداوە، بەڵام لە کۆتاییدا پراکتیک پێی نیشانداون کە دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ مەحاڵە، و لەبەر ئەم هۆکارەش وەک گەلێک کە ڕۆڵی لە دامەزراندنی کۆماردا هەبووە، ئامانجیان ئەوەیە لە ناو کۆماری دیموکراتیدا لە ژینگەیەکی ئازاددا لەسەر بنەمای یەکسانی پێکەوە بژین، و دەستبەرداری ئامانجی دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ بوون. بەڵام ئەم بەرگرییە و ئەو بۆچوونانەی کە خستیەڕوو باوەڕیان پێ نەکرا، و وەک هەوڵێک بۆ ڕزگاربوونی تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کە بەرپرسی پەکەکە و ڕێکخراوەکەیە، لەو چەقبەستووییەی تێی کەوتووە، هەڵسەنگێندرا.

وتەکانی سکاڵاکاران (Müdahiller) سکاڵاکار یوسف ئایدەمیر، (من کوردم و زمانی دایکیم کوردییە. کوڕەکەم 3 ساڵ لە باشووری ڕۆژهەڵات خزمەتی کرد. ئەو وڵاتەی تێیدا دەژیم تورکیایە، ئاڵاکەشم ئاڵای تورکیایە...)، سکاڵاکار ژاڵە ئاتاڤ، (من براکەم کردە شەهید. دەمەوێت ئەوە بخوێنمەوە کە نووسیومە. من هاووڵاتییەکی کۆماری تورکیام بە ڕەچەڵەک کورد. کچی سەربازێک و دایکی سەربازێکم. باوکم کوردە و دایکم تورکە)، پارێزەری سکاڵاکاران کازیم ئایایدین، (من هاووڵاتییەکی تورکم بە ڕەچەڵەک کورد کە لە قۆناغی سەرەتاییدا فێری زمانی تورکی بووم. ئەم دۆسیەیە نە لە ڕووی پراگماتیکی و نە لە ڕووی زانستییەوە هیچ پەیوەندییەکی بە کوردەوە نییە. بە درێژایی مێژوو ڕووبەڕووی ڕووداوی لەم شێوەیە بووینەتەوە، ڕاپەڕینەکان ڕوویانداوە. کاتێک لە کۆتاییەکانی سەردەمی عوسمانییەوە لێکۆڵینەوە لەم ڕاپەڕینانە دەکرێت، دەبینرێت کە لە پشت هەر ڕاپەڕینێکەوە مەرامی چەپەڵی وڵاتێک هەیە. لە تێبینییەکانی ئەڤلیا چەلەبی سەبارەت بە ئەرزەڕۆم دەڵێت: من لە ئەرزەڕۆم خێزانگەلێکم بینی. باپیر بە تورکی قسە دەکات. کوڕەکە هەم بە تورکی و هەم بە کوردی قسە دەکات. نەوەکە بە کوردی قسە دەکات. دایک و باوکم تەنها بە کوردی قسە دەکەن. من هەم بە تورکی و هەم بە کوردی قسە دەکەم. کوڕەکەم تەنها بە تورکی قسە دەکات. ئەم سووڕە لە ماوەی 300 ساڵدایە... هەمووان بەکۆمەڵ بۆ یەکێتی و یەکگرتوویی ئەم وڵاتە تێدەکۆشن. لەمەشدا کوردیشی تێدایە) گوتیان.

لە قسەکانی سەرەوەی سکاڵاکارانیشەوە تێدەگەین کە لە تورکیادا ناکرێت جیاکاری لە نێوان تورک و کورددا بکرێت، و کورد و تورک تێکەڵ بە یەک دەژین، و پەیوەندی خوێن لە نێوانیاندا دروست بووە، و هەوڵ دەدرێت بە شێوەیەکی دەستکرد جیاکاری لە نێوان تورک و کورد دروست بکرێت و یەکپارچەیی نەتەوە و نیشتمان دابەش بکرێت.

بۆ یەکگرتوویی تورک و کورد تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش لە بەرگرییەکەیدا، (شاڵاوی تورکەکان، بەتایبەتی شاڵاوی تورکمانەکان کە لە چینی دەسەڵاتدار جیابوونەوە و لە سەدەی 11دا بەرەو ئەو جوگرافیایە چوون کە کوردی تێدا دەژیا، بووە هۆی تێکەڵبوونێکی چڕوپڕ لە نێوان هەردوو گەلەکەدا. جێگیربوونی تا ڕادەیەک جێگیری کوردەکان لەو سەدانەدا زیاتر بووە هۆی توانەوەی هۆزە تورکمانەکان. لە بەسیاسیکردندا تورکەکان، و لە بەکۆمەڵایەتیکردنیشدا کوردەکان تا ڕادەیەک لە پێگەیەکی باڵادەستدا بوون. لە کاتێکدا چینە باڵاکانی تورک لەگەڵ کولتووری سیاسی ناوخۆیی یەکیان گرت و زۆرجار باڵادەست بوون، چینە نزمەکان زیاتر توانەوەیان لە ناو کوردەکاندا ئەزموون دەکرد. ژیانی هەردوو گەلەکە بە هەمان لێکچوونی ئابووری-کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینی، ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لەم تێکەڵبوونەدا... کاتێک سەیری مێژوو دەکەین، بەتایبەتی ئەو ئیمپراتۆریەتانەی لەلایەن سەلجووقییە مەزنەکانەوە لە ئێران، عێراق، سووریا و پارێزگا کوردییەکان دامەزراون، و دواتریش بەتایبەتی لە مەروانییەکان، ئارتوقییەکان، ئەییووبییەکان، ئاق قۆیونلوو و قەرەقۆیونلوو و چەندین میرنشینی بچووکدا، چینە باڵاکانی کورد و تورک و بەو هۆیەوەش گەلی چیا، گەلی هاوبەش و دەوڵەتی هاوبەش، نوێنەرایەتی دیاردەی پێکەوەژیانی تێکەڵ دەکەن. تێگەیشتن لە دەوڵەتی هاوبەش بەم شێوەیە لەگەڵ هیچ نەتەوەیەکی تردا، نە عەرەب، نە عەجەم، نە ئەرمەنی و نە بێزەنتییەکان بوونی نییە. بەم شێوەیە 'کوردی تورک' و 'تورکی کورد' دروست دەبێت... ئێمە دەتوانین سەرنجڕاکێشترین و باڵاترین دەربڕینی ئەم دیاردەیە لە پەیوەندییەکانی عوسمانی-کوردستاندا ببینین لەو قۆناغەی کە لەگەڵ یاڤوز سەلیم دەستی پێکرد. بە شێوەیەک کە، میرنشینە زۆرینە کوردەکان، سەرەڕای خواستی یاڤوز، پێیان باشترە نەک وەک دەوڵەتێکی جیا، بەڵکو لەژێر بەرپرسیارێتی بەگلەربەگێک کە ئەو دەینێرێت لەژێر چەتری دەوڵەتێکی هاوبەشدا بمێننەوە...

وەک لە وتەکانی سەرەوەی عەبدوڵڵا ئۆجەلانیشەوە بە ڕوونی تێدەگەین، لە سەدەی 11ەوە تورکەکان و کوردەکان دەستیان کردووە بە پێکەوەژیان و زۆرێک لە هۆزە تورکەکان لە ناو هۆزە کوردییەکاندا تواونەتەوە. دیسان بە قسەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، داخورانێکی کولتووری سروشتی لە نێوان هەردوو گەلدا ڕوویداوە و پەیوەندی خوێنیش دروست بووە. ڕاستیی مێژووییش هەر ئەمەیە.

ژمارەی ئەو هاووڵاتییە بە ڕەچەڵەک کوردانەی کە لە کاتی شەڕکردن لە دژی باندەکانی پەکەکە شەهید بوون، تەنها سنووردار نییە بە ژمارەی منداڵەکانی ئەو سکاڵاکارانەی کە لە سەرەوە قسەکانیان وەرگیراوە. زۆر هاووڵاتی تورکی بە ڕەچەڵەک کورد هەن کە بوونەتە سکاڵاکار بەڵام لە دانیشتنەکەدا قسەیان نەکردووە، و منداڵەکانیان لەلایەن باندەکانی پەکەکەوە شەهید کراون. لە ئێستاشدا زۆر هاووڵاتی تورکی بە ڕەچەڵەک کورد هەن کە لە ناو هێزە ئەمنییەکاندا لە دژی باندەکانی پەکەکە شەڕ دەکەن. هەروەها، پاسەوانانی کاتیی گوند کە لە پاڵ هێزە ئەمنییەکانماندا لە دژی باندەکانی پەکەکە وەستاون، هاووڵاتی بە ڕەچەڵەک کوردی ئێمەن.

لە دەوڵەتی کۆماری تورکیادا نە هیچ فشارێک خراوەتە سەر کورد و نە ئینکاری کورد کراوە. ڕاپەڕینی شێخ سەعید کە لە ساڵی 1925 دوای دامەزراندنی کۆمار هەڵگیرسا، ڕاپەڕینێکە کە زۆرینەی بەشداربووانی کورد بوون. بەڵام ڕاپەڕینێکی کوردی نەبوو کە ئامانجی جیابوونەوە بێت لە دەوڵەت. عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی بە ڕاپەڕینێکی جوداخواز دانەناوە، بەڵکو سەبارەت بەوانەی ڕاپەڕینەکەیان دەستپێکردووە و ئەوانەی بەشدارییان تێدا کردووە گوتوویەتی (ئەوان لە سەرەتادا پشتیوانییان کردووە بەو پێیەی کە وا گومانیان بردووە ئەوەی لە ڕزگاری نەتەوەییەوە دەگەڕێتەوە کۆمار نییە، بەڵکو گەڕانەوەی سوڵتانەت و خەلافەتە. کاتێکیش ئەمە پێشنەکەوتووە، بەرەو ڕاپەڕین چوون...).

دەوڵەت بە توندی ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد، و سزای ڕاپەڕیوانی دا. سەرکوتکردنی بزووتنەوەیەکی چەکداری دژی دەوڵەت بە بەکارهێنانی هێز و سزادانی ڕاپەڕیوان، یاسایەکە کە لە یاسای نێودەوڵەتیشدا قبوڵ کراوە. جگە لە کاتی ڕاپەڕینەکان، هیچ فشارێک نەخراوەتە سەر کورد.

لە یەکێک لە ماددەکانی میساقی میللیشدا، کە لە کۆنگرەکانی ئەرزەڕۆم و سێواس پەسەند کرا و لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عوسمانییەوە قبوڵ و ڕاگەیەندرا، سەبارەت بە ڕۆژی واژۆکردنی ئاگربەستی مۆدرۆس لە 30ی تشرینی یەکەمی 1918 ئەم بڕیارە قبوڵ کرا (تەواوی ئەو بەشانەی کە زۆرینەی ئیسلامی عوسمانی تێیدا نیشتەجێیە لە ناو سنوورەکانی ئاگربەستدا، کە یەکێتییەکی ئایینی و کولتووری و ئامانجیان پێکهێناوە، و پڕن لە هەستی ڕێز و قوربانیدان بەرامبەر بە یەکتر، و بە تەواوی ڕێز لە مافە ڕەگەزی و کۆمەڵایەتییەکانیان و پێگەی جوگرافییان دەگرن، لە ڕووی واقع و یاساشەوە بە هیچ هۆکارێک ناکرێت جیاکارییان تێدا بکرێت و یەکپارچەیییەکی لێک دانەبڕاون). لە جەنگی سەربەخۆییشدا ئەم بڕیارەی میساقی میللی وەک خۆی پەسەند کرا. کاتێک بە باشی لێکۆڵینەوە لە جەنگی سەربەخۆیی دەکرێت، دەبینرێت کە ئەتاتورک تەواوی ئەو گەلەی کە لە ناو ئەو سنوورانەدا دەژین کە میساقی میللی کێشاویەتی، وەک یەکپارچەییەک دەبینێت، و هەوڵی داوە هێزە ناوچەییەکان یەکبخات و بە هێزی تەواوی نەتەوەکەوە ڕووبەڕووی دوژمن ببێتەوە. لە گشتنامەی ئاماسیادا گوتراوە؛ (سەربەخۆیی نەتەوە دیسانەوە بە بڕیاری یەکلاکەرەوە و بەرخۆدانی نەتەوە ڕزگاری دەبێت).

لە کۆنگرەی ئەرزەڕۆمیشدا ئەتاتورک کۆمەڵەی بەرگری لە مافەکانی طرابزۆن و کۆمەڵەکانی بەرگری لە مافەکانی پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی کە لەلایەن سولەیمان نازفەوە دامەزرابوون، لەژێر یەک چەتردا یەکخست. لە کۆنگرەی ئەرزەڕۆمدا بڕیاردرا کە (طرابزۆن و لیوای جانیک و ئەو پارێزگایانەی ڕۆژهەڵات کە ناویان ئەرزەڕۆم، سێواس، دیاربەکر، ئەلعەزیز، وان، بەدلیسە لەگەڵ لیوا سەربەخۆکان، بە هیچ هۆکار و بیانوویەک لەیەکتر دانەبڕاون و یەکپارچەن).

لە کۆنگرەی سێواسیشدا کە لە 4ی ئەیلولی 1919 دەستی پێکرد و تا 12ی ئەیلولی 1919 بەردەوام بوو، ئەم بڕیارانە پەسەند کران (هەموو کۆمەڵەکانی بەرگری لە مافەکان لە سەرانسەری وڵاتدا یەکخراون. لەژێر ناوی کۆمەڵەی بەرگری لە مافەکانی ئەنادۆڵ و ڕومێلیدا دامەزراوە. ئەو بڕیارەی لە کۆنگرەی ئەرزەڕۆمدا سەبارەت بە بەرخۆدانی گشتگیر لە دژی هەر جۆرە داگیرکاری و دەستێوەردانێک درابوو، چەسپێنرا، ئەو توخمانەی وڵاتی عوسمانی کە لە کاتی ئاگربەستی مۆدرۆسدا لە ناو سنوورەکانماندا مانەوە و لەلایەن زۆرینەی ڕەهای ئیسلامییەوە نیشتەجێکراون، مەحاڵە لەیەکتر و لە کۆمەڵگەی عوسمانی دابەش بکرێن و بە هیچ هۆکارێک یەکپارچەییەکی لێکنەترازاو پێکدەهێنن. هەموو توخمە ئیسلامییەکانی کە لەو وڵاتانەی ناویان هاتووە دەژین، برای گیانی یەکترن کە پڕن لە هەستی ڕێز و قوربانیدان بۆ یەکتر و بە تەواوی ڕێز لە مافە ڕەگەزی، کۆمەڵایەتی و جوگرافییەکانیان دەگرن).

ئەو کردەوە تیرۆریستیانەی کە لەلایەن پەکەکەوە لە تورکیا دەستیان پێکردووە و وردە وردە بڵاوکراونەتەوە، ناکرێت وەک بزووتنەوەیەکی سەربەخۆیی قبوڵ بکرێن. چونکە ئەو نەتەوانەی لە ناو خەباتی سەربەخۆییدان، هەوڵ دەدەن سەروەری خۆیان لە ناو وڵاتەکەیاندا کارا بکەن. بەم مەبەستەش، تەنها شەڕکردن لەگەڵ ئەو هێزانەی کە بە شێوەیەکی نایاسایی بانگەشەی سەروەری دەکەن بەسەر ئەو پارچە خاکەدا، دەتوانرێت بە خەباتی سەربەخۆیی هەژمار بکرێت.

پەکەکە کە پەنا دەباتە بەر کردەوەی تیرۆریستی بەرفراوان، نایاساییە. هەموو ئەو بزووتنەوە تیرۆریستیانەی کە ئەنجامی داون، کردەوەی دەرەوەی یاسان و لەگەڵ مرۆڤایەتیدا یەکناگرنەوە، و بەپێی یاساکان هەر یەکەیان تاوانێکی جیا پێکدەهێنن. ئامانجی ئەمانەش دژایەتیکردنی سیستەمی دەوڵەتە. زۆر ئاشکرایە کە ئەم کارانە ئامانجیان ڕێگریکردنە لە یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتی کۆماری تورکیا و نەتەوەکەی، و پێکهاتەی سیاسی دەوڵەت، و ئاسایشی ئەو کەسانەی کە دەوڵەت ئەرکی پاراستنیانی لەسەرە، و پاراستنی ئازادییەکان، و دابینکردنی خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی، و گەشەپێدان و گەورەبوونی وڵات.

ئەو پارچە خاکەی کە ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە وەک ئامانج نیشانی داوە، لەژێر سەروەری کۆماری تورکیادایە. ئەم بزووتنەوەیە کە شێوەی ڕاپەڕین، یاخیبوون یان سەرهەڵدانی وەرگرتووە، کە هەم لەسەر ئاستی تورکیا و هەمیش بەتایبەتی لە ڕووی سیاسییەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بڵاوکراوەتەوە، ئاراستەی دەوڵەت و هێزەکانی دەوڵەت کراوە و بە مەبەستی لاوازکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت و هەژاندنی سیستەمەکە دەستی پێکردووە و بە تێپەڕبوونی کات فراوانتر کراوە. ئەوەی کە ئامانجە لێی، سوودوەرگرتنە لەو ژینگە تیرۆریستییەی کە دروست دەکرێت، بۆ پارچەپارچەکردنی خاکی وڵات و یەکپارچەیی نەتەوە.

ئەم دۆخەی کە دەیانەوێت دروستی بکەن و بە پشتیوانی ناوخۆیی و دەرەکی پلانی بۆ دانراوە و خراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە، هەر لە سەرەتاوە ناکرێت لەگەڵ پڕەنسیپی (دەوڵەتی تورکیا بە خاک و نەتەوەکەیەوە یەکپارچەییەکی لێکدانەبڕاوە) کە لە ماددەی 3ی دەستووری کۆماری تورکیادا هاتووە، و پڕەنسیپی خراپ بەکارنەهێنانی ماف و ئازادییەکان کە لە ماددەی 14دا ئاماژەی پێکراوە، یەکبگرێتەوە، و ئەو تاوانە پێکدەهێنێت کە سزا دراوە لە ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیا کە بریتییە لە تێکدانی یەکێتی دەوڵەت یان هەوڵدان بۆ جیاکردنەوەی بەشێک لەو خاکەی کە لەژێر سەروەری دەوڵەتدایە لە ئیدارەی دەوڵەت.

بەپێی حوکمەکانی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر ژمارە 3713، ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە، ئەو کردەوانەی ئەنجامی دەدات تاوانی تیرۆریستین، هەر کەسێک کە پلانی ئەم کردەوانە دابنێت، ئەرکی فەرماندەیی و سەرکردایەتی باندی چەکداری بگرێتە ئەستۆ، یان بە ناوی ڕێکخراوەکەوە چالاکی بکات، یان بە زانایی و بە خواستەوە یارمەتی بدات، بە تاوانباری تیرۆر هەژمار کراوە. لەبەر ئەم هۆکارە، ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیاش بە تاوانی تیرۆر قبوڵ کراوە، و ئەرکی لێکۆڵینەوە لەم تاوانە بەپێی ماددەی 9ی یاسای ژمارە 2845 لە نێو ئەرکەکانی دادگاکانی ئاسایشی دەوڵەتدا هەژمار کراوە.

یاسای نێودەوڵەتی لە هەموو بارودۆخێکدا تیرۆریزمی قەدەغە کردووە و بە پێشێلکارییەکی جدی مافەکانی مرۆڤ قبوڵی کردووە.

بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان لەو بەڵگەنامە نێودەوڵەتییانەی کە پابەندکەرن:

• لە بەڵگەنامەی کۆتایی ڤیەننای ساڵی 1989ی AGİKدا؛ وڵاتانی بەشداربوو شێواز و پراکتیکەکانی تاوانە تیرۆریستییەکان ئیدانە دەکەن، لەژێر هیچ مەرجێکدا ماف بە تیرۆر نادرێت، لەم بابەتانەدا بە یەکلاکەرەوەیی هەڵسوکەوت دەکرێت، و ڕێوشوێنی پێویست دەگیرێتەبەر بۆ دەستەبەرکردنی ڕادەستکردنەوە و بەدواداچوونی تاوانباران،

• لە پەیماننامەی پاریسی 1990دا، هاوکاری دەکرێت لە بەرگریکردن لە دامەزراوە دیموکراتییەکان لە دژی ئەو چالاکییانەی کە سەربەخۆیی، سەروەری و یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتان پێشێل دەکەن، و تیرۆر لە هەموو وڵاتێکدا بە تاوان هەژمار دەکرێت،

• لە ڕاگەیاندنی هێلسینکیی ساڵی 1992دا، ئیدانەکردنی بێ مەرجی بزووتنەوە تیرۆریستییەکان، و هاوکاریکردن بۆ نەهێشتنی هەڕەشەی تیرۆر،

• لە ڕاگەیاندنی کۆنفرانسی جیهانی مافەکانی مرۆڤی ڤیەننا ساڵی 1993دا، تۆمارکراوە کە ڕێککەوتنی دوولایەنە کراوە لەسەر ئەوەی کە هەر جۆرە بزووتنەوەیەک کە یەکپارچەیی خاک و یەکێتی سیاسی وڵاتانی خاوەن سەروەری و سەربەخۆ بە تەواوی یان بەشێکی بخاتە مەترسییەوە، بە شتێکی مەعقوڵ سەیر ناکرێت و هان نادرێت، و ڕێوشوێنی پێویست دەگیرێتەبەر بۆ پەرەپێدانی هاوکاری لە پاراستن و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، و ئەمەش بووەتە یاسایەکی نێودەوڵەتی.

پێدانی ئیمتیاز لە ڕووی یاسای نێودەوڵەتی و لە ڕووی دادگاییکردنەوە، و هەوڵدان بۆ پێدانی پێگە بە بەخشینی کەسایەتی سیاسی بە پەکەکە و سەرکردەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان - کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ژمارەیەکی زۆر لە کردەوەی تیرۆریستی چەکداری نایاسایی ئەنجامداوە، و هیچ گومانێک نییە لەوەی کە ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە چ لە ڕووی یاسای ناوخۆیی و چ لە ڕووی یاسای دەرەکییەوە، و بەهۆی کردەوە و چالاکییەکانیەوە لەلایەن وڵاتانی ئەوروپاشەوە بە ڕێکخراوی تیرۆریستی و تیرۆریست هەژمار دەکرێت - کارێکی دەرەوەی یاسایە.

تۆمەتباری دەستبەسەرکراو عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لە بەردەم یاساکاندا تۆمەتباری تاوانێکی تیرۆریستییە. جگە لە حوکمەکانی مافەکانی مرۆڤ و دادگاییکردنی ڕێکارەکان، هیچ ئیمتیازێکی پێ نادرێت. لەبەر ئەوەی بە تۆمەتباری تاوانی تیرۆر هەژمار دەکرێت، بەپێی ماددەی 16ی یاسای ژمارە 3713 و لەپێناو ئاسایشی خۆیدا، خراوەتە ژێر ئەو سیستەمەی کە ئەم جۆرە دەستبەسەرکراوانە دەیگرێتەوە. پێداگریکردن لەسەر پێچەوانەی ئەمە ناکرێت لەگەڵ ڕاستییەکاندا یەکبگرێتەوە.

هەروەها ئەو داواکارییانەی کە ئاراستە دەکرێن بۆ پێدانی پێگەی تاوانباری جەنگ بەپێی حوکمەکانی ڕێککەوتننامەی جنێڤ، هیچ بنەمایەکی یاساییان نییە.

ڕێگریکردن لە کردەوە تیرۆریستییە جوداخوازەکانی کە پەکەکە دەستی پێکردووە، و دادگاییکردنیان لە کاتی دەستگیرکردنیاندا، ئەرکی بنەڕەتی دەوڵەتی کۆماری تورکیایە. پرسی پێدانی پێگەی لایەنێک بە ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە بەپێی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان بە هیچ شێوەیەک جێگەی باس نییە. بە پێچەوانەوە، ئەمە بێڕێزی دەبێت بەرامبەر بە یەکسانیی سەروەری دەوڵەتی کۆماری تورکیا و ئەو مافانەی کە لە سروشتی سەروەرییەکەیدان، کە لە بەڵگەنامەی کۆتایی کۆنفرانسی هێلسینکیدا پەسەند کراوە و لە ڕێککەوتننامە و پەیماننامەکانی تریشدا هاتووە.

بەپێی ماددەی 10ی دەستوور، هەموو کەسێک لە بەردەم یاسادا یەکسانە بێ گوێدانە جیاوازی زمان، ڕەگەز، ڕەنگ، جێندەر، بیروباوەڕی سیاسی، باوەڕی فەلسەفی، ئایین، مەزهەب و هۆکارەکانی لەم جۆرە. هیچ ئیمتیازێک نادرێت بە هیچ کەس، خێزان، گرووپ یان چینێک. دامەزراوەکانی دەوڵەت و دەسەڵاتە کارگێڕییەکان ناچارن لە هەموو مامەڵەکانیاندا بەپێی پڕەنسیپی یەکسانی لە بەردەم یاسادا هەڵسوکەوت بکەن.

دەوڵەتی کۆماری تورکیا، لە هەمان کاتدا دەوڵەتێکی یاسای دیموکراسی و کۆمەڵایەتییە کە ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرێت. بێ ئەوەی جیاکاری لە نێوان ناوچە و ڕەگەزدا بکرێت، بێ گوێدانە ئەو زمانەی قسەی پێدەکات، یاساکان بە یەکسانی بەسەر هەموواندا جێبەجێ دەکرێن. هەموو کەسێک سوودمەند دەبێت لەو ماف و ئازادییانەی کە دەستوور و یاساکان پێی داون. تەنها ئەوە بەسە کە دەرفەتی پێ بدرێت.

لە ماددەی 12ی دەستوورەکەماندا پەسەند کراوە کە کەسەکە خاوەنی ماف و ئازادییە بنەڕەتییە دەستلێنەدراو، نەگواستراوە و دەستبەردارنەبووەکانە کە پەیوەستن بە کەسایەتی هەمووانەوە، کە ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانی کەسەکە بەرامبەر بە کۆمەڵگە، خێزانەکەی و کەسانی تریش لەخۆ دەگرێت، وە لە ماددەی 13شدا قبوڵ کراوە کە ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان، دەکرێت بە یاسا سنووردار بکرێن بە مەبەستی پاراستنی یەکپارچەیی لێکدانەبڕاوی دەوڵەت بە خاک و نەتەوەکەیەوە، سەروەری نیشتمانی، کۆمار، ئاسایشی نیشتمانی، سیستەمی گشتی، ئاسایشی گشتی، و بەرژەوەندی گشتی، و بڕیاردراوە کە ئەمەش تەنها دەکرێت بە شێوەیەک بکرێت کە گونجاو بێت لەگەڵ دەق و ڕۆحی دەستوور، و نابێت پێچەوانەی پێداویستییەکانی سیستەمی کۆمەڵگەی دیموکراسی بێت.

ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی کەسەکە کە بە دەستوور مسۆگەر کراون و سنووردارکردنەکانیان، لە هەموو ئەو ڕێککەوتننامە و پەیماننامە نێودەوڵەتییانەدا جێگەیان کراوەتەوە کە وڵاتەکەشمان لایەنێکە تێیاندا.

لە بەرامبەر ئەم دۆخە یاساییەدا کە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی بە دەستوور ڕێکخراوە و بە یاساکانی تر خراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە، کردەوە و هەڵسوکەوتی ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە و تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە بە کرداری ڕێکخراوەکەی دامەزراندووە و بە ڕێنمایی و فەرمانە نووسراو و زارەکییەکانی بە نهێنی و ئاشکرا ئاراستە و بەڕێوەی بردووە، دەکەوێتە چوارچێوەی ئەو تاوانانەی کە لە بەشە جیاوازەکانی یاسای سزادانی تورکیادا هەر یەکەیان بە تاوانێکی جیا هەژمار دەکرێن و دژی کەسەکان، ماڵ و موڵک، سیستەم و ئاسایش و داهاتووی گشتی، کەسایەتی دادپەروەری، ئیدارەی دەوڵەت و ئازادی ئەنجام دراون، و هەروەها پێکدەهێنەری توخمەکانی ئەو تاوانەن کە لە ماددەی 125دا هاتووە کە هەموو ئەمانە لەخۆ دەگرێت و لەژێر ناونیشانی تاوانەکانی دژی کەسایەتی دەوڵەت ڕێکخراوە و قورسترین و یەکەمین ماددەی سزای تایبەتە لە یاسای سزادانی تورکیادا.

ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکەی خۆی دامەزراندووە، ڕێکخراوەکەی ئاراستە و بەڕێوەبردووە، تا کاتی دەستگیرکردنی ڕێکخراوەکە لەژێر سەرکردایەتی و فەرماندەیی ئەودا بەردەوام بووە لە چالاکییەکانی، بزووتنەوەکە لایەنی جیاوازی هەیە لە بزووتنەوەکانی ڕاپەڕینی ڕابردوو، ڕووداوەکانی ناو ئیدیعانامەکە و سروشتی کردەوەی تیرۆریستییان و بەرپرسیارێتی خۆی تێیاندا قبوڵ کردووە،

دوای ساڵی 1990، بەهۆی کەوتنە ژێر کاریگەری کتێبی "شارستانیەتی دیموکراتی"ی لێسلی لیپسۆن کە بە ڕێکەوت کەوتە دەستی، و بە هێنانەوەی نموونەی وڵاتە دیموکراتییەکانی وەک سویسرا و بەریتانیا، تێگەیشتووە کە ئەو بزووتنەوەیەی دەستیپێکردووە ناتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات، و ڕێگای چارەسەر دەکرێت لە چوارچێوەی پراکتیکە دیموکراتییەکاندا بێت لە ناو یەکپارچەیی دەوڵەتی کۆماری تورکیا بە خاک و نەتەوەکەیەوە کە هەنگاوی ناوە لە بواری دیموکراسیدا، و دوای ئەوە کارەکانی لەسەر سیستەمی دیموکراتی چڕ کردووەتەوە،

لە 15ی ئاداری 1993دا، وەک سەرەتایەک کردەوەی چەکدانانی یەکلایەنەی دەستپێکردووە، و دواتر هەوڵی لەم پێناوەدا داوە، و لە 1ی ئەیلولی 1998دا هەوڵی ئاگربەستی داوە، ئامانجی ئەوە بووە ڕێگری لە ڕژانی خوێنی زیاتر بکات، کۆتایی بە بزووتنەوە تیرۆریستییەکان بهێنێت، و باوەڕی وابووە کە لەبری مردن و کوشتن، ژیان و ژیانپێبەخشین باشتر تێدەگەیەنرێت،

لەگەڵ دەوڵەتی کۆماری تورکیا پێکەوە لە ناو ئاشتیدا ڕێگای چارەسەر بۆ کێشەکان بدۆزنەوە، لەم پێناوەشدا لێدوانی بۆ دەزگاکانی ڕاگەیاندن داوە، و بە شێوەیەکی نافەرمیش لە ڕێگەی هەندێک کەسی نێوەندگیرەوە هەوڵی لەم ئاراستەیەدا هەبووە،

پێشکەوتنە دیموکراتی و سەردەمییەکان لە تورکیا کاریگەری ئەرێنییان هەبووە لەسەر ئەو دەرەنجامەی پێی گەیشتووە، و بەردەوام بەدوای ڕێگایەکی دەربازبووندا گەڕاوە لەم ئاراستەیەدا،

هەوڵی داوە ڕێکخراوەکە و هێزە چەکدارەکەی بکێشێتە ناو سنوورەکانی بەرگری ڕەواوە، و وەڵام نەدەنەوە تا هێرشیان نەکرێتە سەر پێشنیار کردووە.

ئەو ڕێگای چارەسەرییەی کە بە "چارەسەری یەکێتیی دیموکراتی" ناوی بردووە: 1- زیاتر بەهێزکردنی حەقیقەتی نیشتمانی هاوبەش کە یەکپارچەیی وڵاتە، 2- کۆماری دیموکراتی لە چوارچێوەی یەکێتی کۆمەڵایەتی و سەربەخۆییدا بێت، 3- کێشەی ئازادی زمان و کولتوور لە کۆمەڵگەدا کرۆکی سەرەکی پێکبهێنێت، 4- وازهێنان لە لێنزیکبوونەوەکانی هێزی سەربازی و چەکداری لەبەر ئەوەی مانای خۆیان بۆ چارەسەر لەدەستداوە، 5- زۆرێک لە ڕێکخراوە نایاساییەکان لە سەروویانەوە پەکەکە لەگەڵ ئاشتیدا خۆیان بگونجێنن لەگەڵ پرۆسەی ئاسایی سیاسی و یاساییدا؛

ئەو تێزانەی لەژێر ئەم ناونیشانانەدا خستوونیەتەڕوو، بانگەشەی ئەوەی کردووە کە دەکرێت بەو گۆڕانکارییانەی لە دەستوور و یاساکاندا دەکرێن و بە نەهێشتنی کەموکوڕییەکانی جێبەجێکردن بەدی بهێنرێن، بەڵام ئەم بابەتە بەتەواوی وا هەڵسەنگێندرا کە بە مەبەستی بەدەستهێنانی ئامانجی ئەو ڕێکخراوەیە کە ئەو ئەندامە تێیدا.

هەروەها بەرگری لە خۆی کردووە و بانگەشەی ئەوەی کردووە کە دوای ساڵی 1990 فەرمانی داوە کە هیچ هێرشێک نەکرێتە سەر هاووڵاتیانی مەدەنی، و ئەو ژمارە کەمەی ڕووداوانەش کە لەم ئاراستەیەدا ڕوویانداوە لە دەرەوەی دەسەڵاتی ئەو و لەلایەن بەرپرسانی ناوچەییەوە کراون، و هەرچەندە ئازاری پێگەیشتووە بەڵام نەیتوانیوە ڕێگرییان لێ بکات.

تەنانەت ئەگەر بۆ ساتێکیش وای دابنێین کە بەرگرییەکەی تۆمەتبار ڕاستە و بیرکردنەوەیەکی دڵسۆزانەیەتی، ئەوا خشتەی ڕێکخراوی نایاسایی پەکەکە، کە ماوەیەکی زۆرە دەیەوێت بە مانەوەی تیرۆری بەردەوام و زیندوو لە ڕێگەی چالاکییە چەکدارییەکانیەوە بگاتە ئامانجەکەی و ئازاری نەتەوەی تورکی داوە لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، بەپێی ئەو داتا فەرمییانەی لە ناو دۆسیەکەدا هەن سەبارەت بەو کردەوانەی تا ڕێکەوتی 15.02.1999 ئەنجامی داون، ئەم بەرگرییەی پشتڕاست ناکەنەوە.

لە بەرواری دامەزراندنییەوە تا ئەو ڕۆژەی دەستگیرکراوە: لە کۆی 6 هەزار و 36 هێرش کە ئەنجامی داون 4 هەزار و 57یان، لە کۆی 8 هەزار و 257 پێکدادانی چەکداری کە لەگەڵ هێزەکانی دەوڵەتدا کردوویەتی 6 هەزار و 57یان، لە کۆی 3 هەزار و 71 کردەوەی بۆمبڕێژکردن و تەقینەوە 2 هەزار و 403یان، لە کۆی 388 ڕووداوی زەوتکردن 298یان، لە کۆی 1046 تاوانی ڕفاندنی مرۆڤ 934یان، لە کۆی 567 ڕووداوی خۆپیشاندانی نایاسایی 529یان لە دوای ساڵی 1993ەوە ئەنجام دراون،

لە ئەنجامی ئەم ڕووداوانەی کە هەر یەکەیان بە جیا تاوانێک پێکدەهێنن و هیچ گومانێک نییە لەوەی کە دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دراون، لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکەوە 4 هەزار و 472 هاووڵاتی کۆماری تورکیا کوژراون یان شەهید کراون کە 2 هەزار و 871یان، وە لە کۆی 3 هەزار و 874 سەربازی پلەدار و بێ پلە 2 هەزار و 778یان، وە لە کۆی 247 پۆلیس 148یان، وە لە کۆی 1225 پاسەوانی کاتیی گوند (GKK) 960یان، هەروەها لە بریندارانیش لە کۆی 5 هەزار و 620 هاووڵاتی 4 هەزار و 9یان، لە کۆی 8 هەزار و 178 سەرباز 6 هەزار و 192یان، لە کۆی 909 پۆلیس 606یان، لە کۆی 1655 GKK، 1373یان لە ماوەی نێوان ساڵی 1993 تا بەرواری 15.02.1999 ڕوویانداوە،

لە کۆی ئەو 5 هەزار و 51 کەسەی کە دەستنیشان کراوە لەلایەن ڕێکخراوەکەوە ڕفێندراون 3 هەزار و 279یان، وە لەو کەسانەی گەڕاونەتەوە کە 2 هەزار و 697 کەسن 1848یان دەکەونە ئەم قۆناغەوە،

بەهۆی ڕووداوە تیرۆریستییەکانی کە لەم قۆناغەدا ڕوویانداوە، 120 منداڵ لە تەمەنە جیاوازەکاندا بوونەتە قوربانی تیرۆر و 188یشیان بریندار بوون،

کۆنگرەی 5ەمی پەکەکە لە بەرواری 08-27ی کانونی دووەمی 1995دا بەڕێوەچوو. لە کۆنگرەکەدا هەڵسەنگاندن بۆ ئەوە کرا کە ئەو هێزانەی پلانەکانیان هەیە بۆ باکووری عێراق و تورکیا کە پەکەکە تێیاندا چالاکە، لەوانەیە پێویستیان بە پشتیوانی پەکەکە هەبێت، و کۆمەڵێک بڕیار لەم بارەیەوە دران. بەو بڕیارانەی دران بیر لەوە کرایەوە کە پەیوەندییەکان لەگەڵ دامەزراوە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک پەرلەمانی ئەوروپا، ئەنجومەنی ئەوروپا، AGİT پەرەی پێبدرێت و پێگەیەکی سیاسی بدرێت بە پەکەکە. بەڵام پەکەکە، سەرباری هەموو هەوڵەکانی بۆ بەسیاسیبوون بۆ ئەوەی خۆی وەک دامەزراوەیەکی سیاسی نیشان بدات، ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە.

دیسان لە کۆنگرەی 5ەمدا بڕیاردرا کە بە مەبەستی لەناوبردن ئاراستە بکرێتە سەر ئەو کەسانەی کە بە سیخوڕ یان خێزانی GKK پێناسە کراون، و وابکرێت کە ناکۆکییەکانی نێوان ئەم جۆرە کەسانە قووڵتر بکرێنەوە، و دەستبەسەرداگرتن بۆ سەر سەروەت و سامانی GKKیەکان بکرێت، و لە ڕووی ئەمنی و ئابوورییەوە گەمارۆ بدرێن و تواناکانیان سنووردار بکرێت.

لە کۆنفرانسی 4ەمی پەکەکە کە لە بەرواری 01-05ی ئایاری 1996 لە کەمپێکی ڕێکخراوەکە لە نزیک دیمەشق دوای کۆنگرەی 5ەم بەڕێوەچوو، بڕیاردرا بە ڕێکخستنی هەڵکوتانە سەر ناوچە نیشتەجێبوونە قەرەباڵغەکانی وەک پارێزگا و قەزاکان، و پەرەپێدانی کردەوەی خۆکوژی.

تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلان، بە ئەندامانی باندی چەکداری پەکەکەی نیشان داوە کە بەتایبەتی ئەو گوندانە بکەنە ئامانج کە GKKیەکانی تێدا نیشتەجێن. GKKیەکان ئەو هاووڵاتییە بە ڕەچەڵەک کوردانەمانن کە ڕەتیان کردەوە بچنە ناو ڕێکخراوی پەکەکەوە. لەبەر ئەوەی قبوڵنەکردنی پەکەکە لەلایەن GKKیەکانەوە و خەباتکردنیان دژی، بە باشترین شێوە ئەو پروپاگەندەیەی پووچەڵ کردەوە کە دەیگوت دەوڵەتی کۆماری تورکیا فشار دەخاتە سەر کورد و پەکەکە بۆ ئازادی گەلی کورد شەڕ دەکات؛ بۆیە بە فەرمانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان باندەکانی پەکەکە چەندین خێزانی GKKیەکان و منداڵەکانیان لەگەڵ کەس و کاریان لەناوبرد.

تا بەرواری 22ی شوباتی 1999 ژمارەی 1225 GKK شەهید کراون. زۆرینەی هەرە زۆری ئەو 4 هەزار و 472 هاووڵاتییەی کە کوژراون، هاووڵاتییە بە ڕەچەڵەک کوردەکانمانن.

تەنانەت لە شارەکانی ڕۆژئاوای وەک ئەنتاڵیا، ئیزمیر و ئیستەنبوڵیش ئەو کەسانەی لەلایەن ئەندامانی پەکەکەوە بە شێوەیەکی تاکەکەسی لە تاوانەکانی کوشتندا کوژراون بە ڕەچەڵەک کوردن. کوژراوەکان یان سیخوڕن یان هاوکار. واتە ئەوانەن کە نەچوونەتە ناو ڕێکخراوی پەکەکەوە یان یارمەتییان نەداوە.

ئەم بڕیارانەی دراون، دەریدەخەن کە پەکەکە سەرەڕای ئەوەی دەیەوێت پەیوەندی لەگەڵ دامەزراوە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا دروست بکات و خۆی بە ڕای گشتی جیهان بناسێنێت، بەڵام هیچ شتێک نییە جگە لە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی کە تاوان دژی مرۆڤایەتی ئەنجام دەدات.

عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش لەو کتێبەیدا کە نووسیویەتی بە ناوی "ڕۆڵی هێز لە کوردستاندا" گوتوویەتی (...گەلی کورد ناتوانێت خەباتی دامەزراندنی خۆی لە هەندێک بواردا بە شێوازی کردەوەکان سنووردار بکات).

مەحاڵە بە هێنانەئارای ڕێگای چارەسەری نوێ و خستنەڕووی تێزی نوێ مرۆڤ لە بەرپرسیارێتییەکانی ڕابردوو ڕزگاری بێت. ئەم دۆخەی کە بنەمای بەرگرییەکەی تۆمەتبار پێکدەهێنێت، ناتوانێت هۆکارێکی کارا بێت لە بەردەم یاسا کارپێکراوەکاندا.

دەوڵەتی کۆماری تورکیا و وڵاتەکەی ناکرێت بکرێتە تەختەی تاقیکردنەوە بۆ ئایدۆلۆژیا و ئەو ناوەندە تیرۆریستیانەی کە لەم ئاراستەیەدا دەخرێنە کار. ئەوانەی هەوڵی ئەمە دەدەن لە کۆتاییدا یاساکانی کۆماری تورکیا لە بەرامبەر خۆیان دەبیننەوە. دەبێت هیچ کەسێک لەمە گومانی نەبێت.

بەپێی دەستوور، کۆماری تورکیا کۆمارێکە. دەوڵەتێکی یاسای دیموکراسی، عەلمانی و کۆمەڵایەتییە، کە ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرێت لە ناو ئارامی کۆمەڵگە، هاوپشتی نیشتمانی و تێگەیشتن لە دادپەروەری، و پابەندە بە ناسیۆنالیزمی ئەتاتورکەوە.

ئەم پڕەنسیپە بنەڕەتییانەی دەوڵەتەکەمان، پێش دامەزراندنی ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە کە تۆوەکەی لەلایەن تۆمەتباری دەستبەسەرکراو عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە چێندرا پەسەند کراون و لە مێژەوە بەردەوامن لە بوونی خۆیان. گۆڕین، زیانپێگەیاندن یان لەناوبردنی ئەمانە ناتوانێت لە دەسەڵاتی هیچ هێز و دامەزراوەیەکدا بێت. لەبەر ئەوە، لە بەرگرییەکەی تۆمەتباردا، ئەوەی کە دوای ساڵی 1993 یان دوای دەستگیرکردنی هەستی بە هێز، پێکهاتەی دیموکراسی و کارایی کۆماری تورکیا کردووە هیچ مانایەکی نییە. ئەگەر شتێکیش بێت دەکرێت تەنها بەوە ڕوون بکرێتەوە کە چۆتە ناو میکانیزمی بەرگری دەروونیی خۆیەوە.

چەمکی 'پێکەوەژیانی ئازاد' کە لە ڕابردوودا لەلایەن تۆمەتبارەوە بەکارهێنراوە هەمیشە وەک شێوازێک بەکارهێنراوە کە جیابوونەوە و جوداخوازی دەخاتەوە یاد کە ئەو خاکانە دەگرێتەوە کە ڕەگەزێکی دیاریکراو تێیدا دەژین. هیچ پەیوەندییەکی بە چەمکی یەکێتیی دیموکراتییەوە نییە.

بە پشتبەستن بەو بەڵگانەی لە ناو دۆسیەکەدان، وتە و بەرگرییەکانی تۆمەتبار کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا وەرگیراون، ئەو دۆخەی لە کاتی دادگاییکردندا بینراوە، سروشتی ئەو کردەوانەی کە ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستییە چەکدار و جوداخوازەی کە ئەم ئەندامیەتی ماوەیەکی زۆرە و بەردەوام ئەنجامی داون و لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتیش بڵاوی کردوونەتەوە، و بەپێی ئەوەی کە تۆمەتبار هێشتا پەیوەندی بە ڕێکخراوەکەوە نەپچڕاندووە؛ لەبەرئەوەی ئەو تاوانەی دراوەتە پاڵی بە چەسپاو بینراوە؛

بە ناوی مافی گشتییەوە داوا دەکەین بەپێی ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیا کە لەگەڵ کردەوەکەیدا دەگونجێت سزا بدرێت، بەردەوامی بدرێت بە بڕیاری دەستبەسەرکردنی، و ئەو کەلوپەل و پارانەی وەک ئەمانەت تۆمارکراون و دەرکەوتووە کە موڵکی ڕێکخراوەکەن بەپێی ماددەی 36ی یاسای سزادانی تورکیا دەستیان بەسەردا بگیرێت.