تانە و بەرگریینامەی ئۆجەلان لەسەر بڕیاری لە سێدارەدان (رۆژی دووەم)
24/07/2026, 19:31 (GMT+1)
کەیسی عەبدوڵڵا ئۆجەلان- پێداچوونەوە (تەمیز)- 21ی تشرینی یەکەمی 1999
ئەو دانیشتنەی پێداچوونەوەی کەیسەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە تێیدا سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرابوو، لە بازنەی 9ی سزادانی دادگای پێداچوونەوە (Yargıtay) لە ڕۆژی پێنجشەممە، 21ی تشرینی یەکەمی 1999 بەڕێوەچوو.
لە دانیشتنی پێداچوونەوەکەدا، ئەو پارێزنامە 30 لاپەڕەییەی کە ئۆجەلان ئامادەی کردبوو، لەلایەن عیرفان دوندار، یەکێک لە پارێزەرەکانی تۆمەتبارەوە خوێندرایەوە. تۆمەتبار ئۆجەلان، لە پارێزنامەکەیدا ئەو بۆچوونانەی دووبارە کردەوە کە لە دانیشتنەکانی دادگای دورگەی ئیمڕاڵیدا خستبوونیەڕوو. تۆمەتبار ئۆجەلان کە بەرگری لەوە دەکرد ئەم کەیسە ناتوانرێت لە چوارچێوەی سنوورەکانی یاسای فەرمیدا هەڵبسەنگێنرێت و کێشەکە هۆکاری کۆمەڵایەتی، سیاسی و مێژوویی هەیە، ئیدیعای ئەوەی کرد کە هەم لە ئیدیعانامەکە و هەم لە بڕیاری دادگاشدا، هەوڵەکانی ئەو بۆ کۆتاییهێنان بە توندوتیژی وەک پێویست لەبەرچاو نەگیراون.
تۆمەتبار ئۆجەلان بە ئاماژەدان بەوەی کە کوردەکان لە جەنگی ڕزگاریدا بە شێوەیەکی چالاک بەشدارییان کردووە، جەختی لەوە کردەوە کە لە فەلسەفەی دامەزراندنی کۆمار لە سەردەمی ئەتاتورکدا دوورکەوتوونەتەوە و بەرگری لەو بۆچوونە کرد کە: "کۆمار کەوتووەتە دەست بەڕێوەبەرایەتییەکی ئۆلیگارشی (قۆرخکار)".
ئۆجەلان ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە دەستگیرکردنیدا یاسای نێودەوڵەتی پێشێل کراوە و، وڵاتانی ئەوروپی و لە سەروویانەوە یۆنان پەنایان بردووەتە بەر شێوازی پیلانگێڕانە.
ئۆجەلان کە داکۆکی لەوە دەکرد دەستووری هەنووکەیی گەورەترین ڕێگرییە لەبەردەم دەوڵەتی یاسادا، و ئینکارکردنی بوونی کورد لە سەردەمی کۆماردا بووەتە هۆی لەدایکبوونی ڕێکخراوی تیرۆریستیی پەکەکە لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە پارێزنامەکەیدا جێگەی بەم دەربڕینانە دا: "قەدەغەکردنی زمانی کوردەکان وەک توخمێکی بنەڕەتی، دۆخێکی تراژیکە. ئامانجی ئەتاتورک ئەمە نەبوو. لە نیگەرانییەکانی کاتی دامەزراندنی کۆمار تێدەگەم. بەڵام دواتر، گۆڕانکاریی دیموکراتیک بەدی نەهات. چەمکێکی گشتیی دەوڵەت دروست نەبوو."
تۆمەتبار ئۆجەلان بە تۆمارکردنی ئەوەی کە تێگەیشتووە لە هەلومەرجی گۆڕاوی جیهان و تورکیادا بە توندوتیژی ناگەنە هیچ شوێنێک، بەرگری لەوە کرد کە بۆ ئەم مەبەستە لە ساڵی 1993ەوە تێکۆشانێکی گەورەی لە ناوخۆی ڕێکخراودا کردووە. ئۆجەلان لەو پارێزنامەیەی کە لەلایەن دوندار-ی پارێزەریەوە خوێندرایەوە، داکۆکی لەم بۆچوونانە کرد:
"من لە ساڵی 1993ەوە 2 جار بانگەوازی ئاگربەستی یەکلایەنەم کرد. پەیامم ئاراستەی سەرۆک کۆمار، سەرۆک وەزیران و سوپاسالار کرد با بە ناڕاستەوخۆش بووبێت. بینیم کە پرۆگرام و چالاکییە کۆنەکانی پەکەکە بۆ چارەسەر بەس نین. تێگەیشتم کە توندوتیژی چارەسەر نییە. پێکدادان ئازارەکانی قووڵتر دەکردەوە.
کاتێک لە سوریا دەرچووم، چوونم بۆ ئەوروپا لەبری شاخ بۆ کۆتاییهێنان بوو بە توندوتیژی. بانگەوازەکەم بۆ کۆتاییهێنان بە پێکدادانی چەکداری لە 1ی ئەیلولەوە تا ڕادەیەکیش بێت جێبەجێ کرا. لە لێدوانەکانی سوپاسالاریشدا ئاماژە بەوە دراوە کە چالاکییەکان سەدا 90 کەمیان کردووە."
ئۆجەلان لە پارێزنامەکەیدا ئەوەشی خستەڕوو کە ئەو وتارەی سامی سەلچوک سەرۆکی دادگای پێداچوونەوە لە کردنەوەی ساڵی نوێی دادوەریدا پێشکەشی کرد، پێگەیەکی گرنگی هەیە لە دیموکراتیزەکردنی وڵاتدا.
ئۆجەلان بە خستنەڕووی ئەوەی کە ئەو بانگەوازەی لە 1ی ئەیلول، ڕۆژی جیهانیی ئاشتیدا کردی، بووەتە هۆی کەمبوونەوەی چالاکییەکانی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکە، بەرگری لەوە کرد کە ئەم پێشهاتانە ڕەنگدانەوەی ئەرێنییان لەسەر ڕای گشتی هەبووە.
ئۆجەلان بە ئاماژەدان بەوەی کە ڕەخنەکان سەبارەت بە پێویستیی دیموکراتیزەبوونی وڵات هەم لە ئاستەکانی دەوڵەتەوە و هەم لە دەرەوەش دەگیرێن، لە پارێزنامەکەیدا جێگەی بە دامەزراندنی کۆمار و پێشهاتەکانی دواتریش دا.
ئۆجەلان کە داکۆکی لەوە دەکرد ئیتر بەبێ جیاکارییکردنی ڕاست-چەپ، سەربازی-مەدەنی، دەسەڵات-ئۆپۆزسیۆن دەبێت دەرفەتەکانی چارەسەر بخرێنەڕوو، ئەوەی خستەڕوو کە گەڕان بەدوای گرێبەستێکی ڕاستەقینە و مێژووییدا هەیە. ئۆجەلان بە خستنەڕووی ئەوەی کە 200 ساڵە شەڕی ئیتنیکی دەکرێت و کودەتا ڕوودەدات، بەڵام گرێبەستە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکە واژۆ نەکراوە، داکۆکی لەمانە کرد:
"ئەمە ئەو کەموکوڕییەیە کە کۆمار ئەزموونی دەکات و شایستەی نییە. ئەو گرێبەستە کۆمەڵایەتییەی نەتوانرا بکرێت، لە هەموو بوارێکدا هەستی پێکرا. ئاشکرایە کە کەموکوڕی لە ئازادیی بیروڕادا هەیە. دۆخی پڕ لە زەبر و تێکشکانی کۆمەڵگا، لە ڕووداوە بنەڕەتییەکانی وەک بومەلەرزەشدا خۆی نیشان دەدات."
ئۆجەلان تۆماری کرد کە لە وڵاتانی وەک سویسرا، ڕووسیا، ئوسترالیا و ئەمریکادا، نەتەوەکان کە لە ڕەچەڵەکی جیاوازەوە هاتوون دەتوانن پێکەوە بژین. ئۆجەلان کە باسی لەوە دەکرد ژیانی ئازادانەی جیاوازییەکان لە وڵاتێکدا، بنەمای دەوڵەمەندبوونی دیموکراسی پێکدەهێنێت، دەربڕینی "سەرکەوتنی توخمە دەوڵەمەند و شیکارییەکەی سیستەمی دیموکراتیک سەلمێنراوە"ی بەکارهێنا. ئۆجەلان بەرگری لەوە کرد کە دەبێت ببینرێت چەمکی گرێبەستی کۆمەڵایەتی چەندە گرنگ و حاشاهەڵنەگرە.
ئۆجەلان کە داکۆکی لەوە دەکرد دادگاییکردنەکەی نابێت بە ماددە تەسک و سنووردارەکانی یاسای فەرمی سنووردار بکرێت، وتی: "من لە دژی کرۆکی کۆمار نەجەنگاوم، بەڵکو لە دژی لادانە ئۆلیگارشییەکەی (قۆرخکارییەکەی) جەنگاوم. ئەم کەیسە بە کۆماری دیموکراتیک و دەستوورەکەی کۆتایی پێدەهێنرێت."
عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە باسی لەوە دەکرد پێکهاتەی ئابووری و کۆمەڵایەتیی وڵات گەشەی کردووە و کەڵەکەبوونی کلتووری گەیشتووەتە ئاستێکی پێویست، ئاماژەی بەوە کرد کە دیاردەیەکی یاساییش لە وڵاتدا دروست بووە. ئۆجەلان وتی: "ئەو ڕاستییەی لە پشت گفتوگۆکانی ئەمڕۆی دیموکراسییەوەیە هەر ئەمەیە. بێ کردنی ئەمە، هەر هەنگاوێک کاردانەوەی پێچەوانەی دەبێت."
ئۆجەلان بە خستنەڕووی ئەوەی کە لە ئەنجامی ئەو کودەتایانەی لە مێژووی کۆماردا ڕوویانداوە دەستوورەکان هەڵوەشێنراونەتەوە، و لە ئەنجامدا هەندێک ناوەندی بەرژەوەندیخواز توانیویانە لە ئاستێکدا گوزارشت لە خۆیان بکەن کە شایستەی نین، بەرگری لەوە کرد کە لەبەر ئەم هۆکارانە یاسای نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی نەتوانراوە دابمەزرێت.
ئۆجەلان کە داکۆکی لەوە دەکرد دەبێت هەنگاوێک بۆ تێپەڕین بەرەو گرێبەستی کۆمەڵایەتیی مێژوویی بنرێت، ئەوەی خستەڕوو کە ئەگەر گرێبەستێکی کۆمەڵایەتیی نوێ بکرێت، دەستتێوەردان ناکرێتە ناو جیاوازییەکانی بیروڕا، باوەڕ و ژیانەوە، و تۆماری کرد کە ئازادی و یەکسانی دەبنە کرۆکی ململانێی دادپەروەرانە.
ئۆجەلان بە دەربڕینی ئەوەی کاتێک جیاوازییەکانی بیروڕا، باوەڕ و کلتوور قبوڵ کران دەوڵەمەندیی کۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە، ئەوەی خستەڕوو لەبەر ئەوەی هەر ئازادییەک دەخرێتە ژێر زامنیی یاساییەوە، ئیتر پێویست بە باوکایەتیی دەوڵەت و خودایەتیی ئایینەکان نامێنێت.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان تۆماری کرد کە باوەڕی وایە کۆمار دژی کورد نییە، بەڵکو نیعمەتێکە بۆ کوردەکان. ئۆجەلان وتی: "بوون بە هاووڵاتیی کۆمار وەک تاکێکی ئازاد، شانازییە."
ئۆجەلان کە بەرگری لەوە دەکرد بەردەوام بانگەوازی ئاشتیی کردووە بۆ کۆماری دیموکراتیک، داکۆکی لەم بۆچوونە کرد: "داواکاریی ئیمتیازدارمان نییە. نە دەوڵەتی جیا، نە فیدراسیۆن و نە ئۆتۆنۆمی. لە سازانی دیموکراتیکدا پێویستیشیان پێ نییە."
تۆمەتبار ئۆجەلان کە داکۆکی لەوە دەکرد هەموو ئەم بانگەوازانەی بۆ ئاشتی و برایەتی کردووە، ئەوەشی خستەڕوو کە پێی وانییە هیچ گۆڕانکارییەک لەو بڕیارەدا بکرێت کە بەپێی ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیا (TCK) دراوە.
تۆمەتبار ئۆجەلان ئەوەی خستەڕوو کە بانگەوازی چەکدانان، لەو کۆنگرەیەدا کە ڕێکخراوە تیرۆریستییەکەی پەکەکە دەیبەستێت بە فەرمی دەکرێت.
تۆمەتبار ئۆجەلان لە بەشی کۆتایی پارێزنامە نووسراوەکەیدا وتی: "باوەڕم وایە ژیانی گەلەکەم وەک تاکی ئازاد لەناو کۆماری دیموکراتیکدا ڕاستترین ڕێگەیە. بانگەوازی ئاشتی و برایەتی دەکەم."
پارێزنامەی پارێزەرەکان
ئەو بەرگرییەی کە پەیوەندی بە پاساوی دادگا، بنەماکانی دادگاییکردن و وەسفی تاوانەکەوە هەبوو، لەلایەن ئەرجان کانار، یەکێک لە پارێزەرەکانی تۆمەتبارەوە کرا. ئەرجان کانار، پارێزەری تۆمەتبار، بەرگری لەوە کرد کە دادگاییکردنەکە لە هەلومەرجێکی نائاساییدا کراوە. پارێزەر کانار کە پێی وابوو ئەو بڕیارەی دادگای پێداچوونەوە دەری دەکات لە ڕووی کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێوە گرنگە، داکۆکی لەوە کرد کە لە دادگاییکردنەکەی دادگای ناوخۆییدا تێگەیشتنی یاسای سزایی ئازاد باڵادەست نەبووە.
کانار کە داکۆکی لە بۆچوونی "ئاسانە بە تۆمەتبار بگوترێت (بکوژی ساوایان) و (دڕندە). بەڵام ئەمە کێشەکان چارەسەر ناکات. دادوەرەکان هەر یەکەیان فەیلەسووف و کۆمەڵناسن" دەکرد، ئەوەی خستەڕوو کە پێویستە دادوەرەکان بەدوای ئەو هۆکارە ڕاستەقینانەشدا بگەڕێن کە لە پشت تاوانەکەوەن. کانار وتی: "تاوان و تۆمەتبار لە ئاسمانەوە نەریونەتە خوارەوە. پێویستە دادوەرەکان هەڵسەنگاندن بۆ هۆکارە ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی تاوانەکە بکەن."
کانار ئیدیعای ئەوەی کرد کە ئەو بڕیارەی دادگای ناوخۆیی کە لە 280 لاپەڕە پێکهاتووە، بێ پاساوە.
کانار کە بەرگری لەوە دەکرد لە کاتی دەستگیرکردنی تۆمەتبارەوە پابەندی بە یاسای بنەماکانی دادگاییکردنی سزایی نەکراوە، ئەوەی خستەڕوو کە دەستگیرکردنی تۆمەتباریش پێچەوانەی یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتییە. کانار تۆماری کرد کە ناوەندی بەڕێوەبردنی قەیرانەکانی سەرۆکایەتیی وەزیران لە کەیسەکەدا یەکلاکەرەوە بووە.
پارێزەر کانار کە ئیدیعای ئەوەی دەکرد سنووردارکردنی ژمارەی پارێزەرانی سکاڵاکار و بەرگریکار پێچەوانەی یاسایە، داکۆکی لەوە کرد کە لە دانیشتنەکانی دادگای دورگەی ئیمڕاڵیدا ئاشکرایی (شەفافیەت) دەستەبەر نەکراوە. کانار وتی: "دەوڵەت لە ڕێگەی TRT و ئاژانسی ئانادۆڵەوە وای کرد کەیسەکە بە شێوەیەکی یەکلایەنە و بەو ئاراستەیەی خۆی دەیویست ڕەنگ بداتەوە. بەرگریی پارێزەرەکانی تۆمەتبار بۆ ڕای گشتی نەگوازرایەوە."
پارێزەر کانار ئەوەی خستەڕوو کە هەڵسەنگاندن بۆ بەڵگەکان نەکراوە، و گفتوگۆ لەسەر ڕاپۆرتی تۆمارە مادییەکانی پەیوەست بە چالاکییەکان نەکراوە.
ئەرجان کانار بە خستنەڕووی ئەوەی کە دادگاییکردنەکەی دورگەی ئیمڕاڵی دادپەروەرانە و بێلایەنانە نەبووە و مافی بەرگریکردنی بریکارەکەی سنووردار کراوە، داوای کرد کە سزای لەسێدارەدان بەسەر ئۆجەلاندا نەسەپێنرێت.
کانار کە پێی وابوو بڕیاری لەسێدارەدانی دادگای ئاسایشی دەوڵەتی (DGM) ژمارە 2ی ئەنقەرە پێچەوانەی ڕێککەوتننامەی مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی دیکەیە، ئەوەی خستەڕوو کە پێوەرەکانی مافی دادگاییکردنی دروست و دادپەروەرانە بەوردی لەم ڕێککەوتننامانەدا جێگەیان کراوەتەوە.
کانار کە بەرگری لەوە دەکرد لە کەیسەکەی دورگەی ئیمڕاڵیدا ئەو پرەنسیپانەی یەکسانیی دەرفەت و پێدانی ئیمکانیاتی پێویست لە ڕووی بەرگریکردنەوە کە لەم ڕێککەوتننامانەدا پێشبینی کراون جێبەجێ نەکراون، هەروەها ئەوەشی خستەڕوو کە بڕیارەکەی دادگای ناوخۆیی بێ پاساوە و پێچەوانەی یاسای بنەماکانی دادگاییکردنی سزاییە (CMUK).
هەروەها کانار ئەوەی خستەڕوو کە دروستکردنی زیندانێک تەنها بۆ یەک کەس لە دورگەی ئیمڕاڵی پێچەوانەی یاساکانە. کانار کە ئاماژەی بەوە دەکرد پەیڕەوی ناوخۆی ئەم زیندانە دوای هۆشداریی دادگای مافەکانی مرۆڤ و دواتر دەرکراوە، ئەوەشی خستەڕوو کە بریکارەکەی بەبێ لێکۆڵینەوەکردن لە دۆسیەی کەیسەکەی کە لە 45 دۆسیە (کلاسۆر) و هەزاران بەڵگەنامە پێکدێت، براوەتە بەردەم دادگا.
کانار کە لە ڕووی ناوەڕۆکیشەوە تانەی لە بڕیارەکەی دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ژمارە 2ی ئەنقەرە دا، ڕایگەیاند کە پێویستە دادگا لە کاتی گفتوگۆکردن لەسەر تاوانەکەدا وێنەکە باش بگرێت و نەخشەکە بە باشی دەربهێنێت. کانار بە تۆمارکردنی ئەوەی کە ناتوانرێت چاوپۆشی لە ڕاستییەکانی وەک قەدەغەکردنی زمانی دایک، بەردەوامبوونی جێبەجێکردنی باری نائاسایی، هێزە تایبەتەکان، و جەردەوانی بکرێت، وتی: "لەو هەڵسەنگاندنەی دادگا کردوویەتی، پەکەکە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستیی ئاسایی هەڵسەنگێنراوە. ئەمەش پێچەوانەی دەستنیشانکردنەکانی پارێزگاریی باری نائاسایی (OHAL) و وەزارەتی ناوخۆیە."
کانار بە تۆمارکردنی ئەوەی کە لە کاتی ڕیزکردنی چالاکییەکانی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکەدا ئەوە خراوەتەڕوو کە لەنێو ئەو 30 هەزار کەسەی گیانیان لەدەستداوە ئەندامانی پەکەکەشی تێدایە، ئەوەی خستەڕوو کە ڕێکخراوە تیرۆریستییەکە نزیکەی 100 هەزار لایەنگری هەیە.
کانار کە پێی وابوو دادگای ناوخۆیی لە وەسفکردنی تاوانەکەشدا دەستنیشانکردنی هەڵەی کردووە، داکۆکی لەوە کرد کە دەبێت بۆ بریکارەکەی ماددەی 168 نەک ماددەی 125ی یاسای سزادانی تورکیا جێبەجێ بکرێت. کانار کە ئەوەی دەخستەڕوو لە ڕووداوەکەدا "تاوانی زیانگەیاندن" هەیە، ئاماژەی بەوە کرد کە ماددەی 168 تاوانێکی سەربەخۆیە و نابێت جێگۆڕکێی پێ بکرێت.
کانار هەروەها ئیدیعای ئەوەی کرد کە بریکارەکەی هانی تیرۆریستەکانی پەکەکەی نەداوە، و ئەوەی خستەڕوو کە ئەو تیرۆریستانە بە ئیرادەی خۆیان چالاکییەکانیان ئەنجامداوە.
کانار، لە بەشی کۆتایی بەرگرییەکەیدا، بە وەبیرهێنانەوەی ئەوەی کە پرۆتۆکۆلی پاشکۆی ژمارە 6ی ڕێککەوتننامەی مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدانی پێشبینی کردووە، داکۆکی لەوە کرد کە پێویستە تورکیاش لەگەڵ چوونە ناو ساڵی 2000 ئەم سزایە لە یاساکانی دەربهێنێت. کانار بە وتنی "لەگەڵ چوونە ناو ساڵی 2000، دەمانەوێت بڵێین دادگایەکمان هەیە کە دژی سزای مەرگە. دادگاکەتان بەشداریی دەبێت لە کردنەوەی ڕێگە لەبەردەم کۆمەڵگایەکی بێ توندوتیژیدا" کۆتایی بە قسەکانی هێنا.
بازنەی 9ی سزادانی دادگای پێداچوونەوە، ئەو بڕیارەی کە پەیوەندی بە داواکاریی پێداچوونەوەی تۆمەتبار عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە هەیە، لەو دانیشتنەدا ئاشکرا دەکات کە لە ڕۆژی پێنجشەممە، 25ی تشرینی دووەمی 1999 بەڕێوەدەچێت.
ئەو بابەت و هەواڵانەی کە ناوی نووسەرەکانیان دیار و ئاشکرایە، تەنیا نووسەرەکەی بەرپرسیارە، نەک کوردستانپۆست
بابەتی دیکە
بابەتە پڕبینراوەکان
