پەکەکە باشتر بناسن

مەحەمەد موشیرپەکەکە باشتر بناسن

کارەسات! چەند لە پێش چاومان بووە، بەڵام ڕاستییەکانمان سەبارەت بە پەیوەندیی دەوڵەتی قووڵی تورکیا و ئۆجەلان نەبینراوە!بۆ ئەمە، بە وردی لێکۆڵینەوەم بۆ هەموو ڕووداوەکانی پێش و کاتی کوژرانی ئۆغور مۆجو کردووە، کە یەکێک بوو لە مەزنترین ڕۆژنامەنووسە لێکۆڵەرەکانی مێژووی تورکیا، لەگەڵ زنجیرەیەکی تر لە کوشتن کە پەیوەندییان بە هەمان دۆسیەوە هەبووە. ئەمەش وای کردووە کە کاریگەریی لەسەر دۆسیەکەی زۆر گەورە بێت و لە قۆناغی کۆتاییدا بوو بۆ سەلماندنی ئەوەی کە دەوڵەتی قووڵی تورکیا و میت پەیوەندییان بە ئۆجەلانەوە هەیە! سەرسوڕمانییەکەش لەوێدا پەیدا بوو کە ئۆجەلان لە دوای گیرانی بۆ ماوەی ٧ مانگ بە ئاسانی بەربوو و ئەشکەنجە نەدرابوو، بە پێچەوانەی هەموو گیراوەکانی تر! هەر ئەمەیش وای کرد ئۆغور بەدوای دۆسیەکەدا بڕوات و لە قۆناغی کۆتایی دۆسیەکەدا بە بۆمبی تەوقیتکراو و دانانی لەژێر ئۆتۆمبێلەکەیدا کوژرا!

لە ساڵانی هەشتاکان و سەرەتای نەوەدەکاندا، ئۆغور مۆجو خەریکی هەڵکۆڵین بوو لەسەر سێ پرسی سەرەکی کە بۆ دەوڵەتی قووڵ و هەواڵگریی تورکیا زۆر مەترسیدار بوون؛ یەکێک لە دۆسیەکان:پەیوەندیی نێوان پەکەکە و دەزگا ئەمنییەکان (میت): مۆجو بەدوای ئەو بەڵگانەدا دەگەڕا کە بیسەلمێنن ئۆجەلان لە قۆناغی سەرەتای دروستبوونی پەکەکەدا لە حەفتاکاندا، چۆن بە ئاسانی لە زیندان ئازاد کراوە و پەیوەندیی لەگەڵ دەوڵەتی قووڵدا هەبووە؟مۆجو دەیویست لە ڕێگەی بەڵگەکان و چاوپێکەوتن لەگەڵ دادوەرانی پێشوو، بیسەلمێنێت کە ئۆجەلان چۆن لە ساڵی ١٩٧٢ لە زیندان بە لێبووردنی هەواڵگری ئازاد کراوە. ئەمە بۆ دەوڵەتی قووڵی تورکیا هێڵی سوور بوو، چونکە حەقیقەتی شەڕی خوێناویی نێوان دەوڵەت و پەکەکەی دەخستە ژێر پرسیارەوە و دەردەکەوت کە زۆرێک لەو توندوتیژییانە لەژێر پەردەدا ئاراستە کراون.

کاتێک (مەهمەت ئاغار)، وەزیری ناوخۆی ئەو سەردەمەی تورکیا، سەردانی ماڵی مۆجوی کرد، هاوسەری مۆجو (گڵدال مۆجو) داوای لێ کرد بکوژەکان ئاشکرا بکات، لە وەڵامدا مەهمەت ئاغار وتەیەکی مێژوویی گوت کە بووە بە بەڵگەی دەستێوەردانی دەوڵەت: «ئەگەر خشتێک دەربهێنم، هەموو دیوارەکە دەڕووخێت!» (مەبەستی ئەوە بوو کە ئاشکراکردنی بکوژی مۆجو واتە ڕووخانی تەواوی سیستەمی دەوڵەتی قووڵ و هەواڵگری).بۆیە پێش ئەوەی مۆجو کتێبەکەی چاپ بکات و داتاکانی لەبارەی پەیوەندیی دەوڵەتی قووڵ و ئۆجەلانەوە بڵاو بکاتەوە، لەناو برا. کوشتنی مۆجو پەیامێک بوو بۆ هەموو لێکۆڵەرێک کە کەس بۆی نییە دەست بۆ نهێنییە هەرە قووڵەکانی پەیوەندیی نێوان هەواڵگریی تورکیا و باڵە چەکدارەکان ببات.

هەر لەگەڵ کوشتنی مۆجو، چەند کوشتنێکی یەک بە دوای یەک ڕوویان دا کە هەموویان گرێ دران بەیەکەوە:

١- کەوتنی فڕۆکەی جەنەڕاڵ ئێشڕەف بیتلیس: تەنها چەند هەفتەیەک دوای کوشتنی مۆجو، لە ١٧ی شوباتی ١٩٩٣، فڕۆکەکەی جەنەڕاڵ ئێشڕەف بیتلیس لەناکاو کەوتە خوارەوە و خۆی و سەرجەم پاسەوان و تیمەکەی گیانیان لەدەست دا.ئێشڕەف بیتلیس فەرماندەی باڵای جەندرمەی تورکیا بوو (سوپا و هێزی ئەمنیی ناوخۆ). ئەو جەنەڕاڵێکی زۆر زیرەک بوو و لە نزیکەوە لێکۆڵینەوەی لە جەنگی دژ بە پەکەکە دەکرد.ئەو چی دۆزیبووەوە و کێشەکەی چی بوو؟ئێشڕەف بیتلیس لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەکانیەوە گەیشتبووە ئەو ڕاستییەی کە:دەزگا هەواڵگرییە ئەمریکییەکان و هەندێک لایەن لەناو خودی دەوڵەتی تورکیا خۆیان چەک بە پەکەکە دەدەن، یان ڕێگە دەدەن چەک بچێتە دەستیان، بە جۆرێک کە جەنگەکە هەمیشە بە گەرمی بمێنێتەوە و کۆتایی نەیەت.بیتلیس دژی ئەوە بوو کە کێشەی کورد تەنها بە ڕێگەی سەربازی و کوشتن چارەسەر بکرێت؛ ئەو باوەڕی وابوو دەبێت ڕێگەی سیاسی و گفتوگۆ بگرنە بەر و کۆتایی بەو پرۆسە توندوتیژە بهێنرێت کە لایەنی حەقیقەتی تێدا ون بووە.خێزانەکەی بیتلیس و زۆرێک لە کەسایەتییە سەربازییەکان ڕەتیان کردەوە کە ئەوە ڕووداوێکی ئاسایی یان کەشوهەوا بووبێت. ئەوان ڕایانگەیاند کە فڕۆکەکەی دەستکاری کراوە (واتە دەستکاری کراوە بۆ ئەوەی بکەوێتە خوارەوە)، چونکە بیتلیس خەریک بوو بەڵگە فەرمییەکانی لەسەر چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی جەنگی پەکەکە و دەستێوەردانی دەرەکی و ناوخۆیی ئاشکرا بکات.

هەروەها یەکێکی تر لە کوشتنەکان کە پەیوەندیی بەم دۆسیەیەوە هەبوو، مردنی گومانلێکراوی تورگوت ئۆزال (سەرۆککۆماری تورکیا لە ١٧ی نیسانی ١٩٩٣) بوو، کە دەیویست کێشەی کورد بە ڕێگەی سیاسی چارەسەر بکات...چەند کەسانێکی تر لە تورکیا کوژران کە پەیوەندییان بەم دۆسیەیەوە هەبوو:

عەدنان کاهوەچی (Adnan Kahveci) - وەزیری پێشوو و ڕاوێژکاری نزیکی ئۆزال (کۆچی دوایی لە ٥ی شوباتی ١٩٩٣):تەنها چەند هەفتەیەک دوای کوشتنی ئۆغور مۆجو، کاهوەچی لەگەڵ خێزانەکەی تووشی ڕووداوێکی گوماناویی ئۆتۆمبێل بوون لەسەر ڕێگای بۆلو و خۆی و هاوسەرەکەی گیانیان لەدەست دا. کاهوەچی یەکێک بوو لەو کەسانەی نهێنییە دارایی و هەواڵگرییەکانی نێوان سوپا و قاچاخچێتییەکانی دەدۆزییەوە.

بەختیار ئایدن (Bahtiyar Aydın) - فەرماندەی جەندرمەی ناوچەی دێرسم/ئامەد (تیرۆرکردنی لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣):ئەم ژەنەڕاڵەش دژی شێوازی توندوتیژیی بێباکانەی سوپا بوو لە ناوچە کوردییەکان و دەیویست ڕاستییەکان لەسەر کوشتنی خەڵکی سڤیل ئاشکرا بکات. لەناو باڵەخانەی فەرماندەیی خۆیدا لە ئامەد بە گوللەیەکی قەناس (کە دیار نەبوو لە کوێوە هات) کوژرا!

جەم ئێرسەڤەر (Cem Ersever) - فەرماندەی باڵای هێزە نهێنییەکانی جەندرمە (JİTEM) (تیرۆرکردنی لە تشرینی دووەمی ١٩٩٣):ئەمە یەکێکە لە هەرە مەترسیدارەکان! جەم ئێرسەڤەر دامەزرێنەر و بەرپرسی هێزە نەبینراوەکانی دەوڵەتی قووڵ (JİTEM) بوو لە ناوچە کوردییەکان. کاتێک بینی دەوڵەت خەریکە هەموو تاوانەکان دەخاتە مل سەربازەکان و خۆی بێتاوان دەکات، بڕیاری دا کتێبێک بنووسێت و هەموو ڕاستییەکان لەبارەی پەیوەندیی دەزگا ئەمنییەکان و قاچاخچێتی و کوشتنەکانەوە ئاشکرا بکات. پێش ئەوەی کتێبەکەی چاپ بکات، تەرمەکەی بە بەستراوەیی دۆزرایەوە!

کەمال گونگەن و هەڤاڵەکانی (فێورییە قڵیچ و ئەوانی تر):لەو سەردەمەدا چەندین ڕۆژنامەنووسی ناوخۆیی (بەتایبەت ئەو ڕۆژنامەنووسانەی بۆ ڕۆژنامەی Özgür Gündem کاریان دەکرد و ڕاستییەکانیان لە ناوچەکانی شۆڕش و جەنگ دەگواستەوە) یەک بە دوای یەک لە کووچە و کۆڵانەکاندا تیرۆر کران.

کوشتنی ئەم هەموو کەسە پەیامێکی بێوێنە بوو؛ هەر کەسێک بیەوێت سنووری پەیوەندییە نهێنییەکانی نێوان دەوڵەتی قووڵ و پەکەکە یان گەندەڵییەکانی جەنگ ببەزێنێت، لەناو دەبرێت.